در هفته‌ای قرار داریم که قرار است، وبلاگ‌نویسان و وبلاگ‌خوانان فارسی‌زبان بیشتر با تهدیدی به نام «گرمایش زمین» آشنا شوند. از همین رو، سوّمین موج سبز وبلاگستان به پرداخت عقوبت‌های جهان‌گرمایی در سده‌ی پیش رو اختصاص یافته است.
     یادمان باشد، جهان‌گرمایی در شمار مهم‌ترین موانع سد راه حصول به توسعه پایدار و دستیابی به رفاه ملی است، با این وجود، در برنامه‌ی کمتر تشکل عمده‌ی سیاسی کشور، می‌توان ردپایی از ملاحظات مبتنی بر محیط زیست و مهار جهان‌گرمایی را مشاهده کرد. از همین رو، اهمیت ظرفیت‌سازی اطلاعاتی در این حوزه دوچندان می‌نماید.
    چنین است که یادداشت پیش‌رو جان می‌گیرد؛ یادداشتی که با تحلیل اندیشه‌های فرزانگانی چون لستر تارو در خارج و حمید طراوتی در داخل کشور، می‌کوشد تا با زبانی ساده، وخامت کم‌توجهی به جهان‌گرمایی را بازتاباند.

    وقتی سر دیوید کینگ، مشاور ارشد تونی بلر- نخست‌وزیر سابق انگلستان – برخی از ستاده‌های حاصل از پژوهش‌های خویش و گروه ارشد تحت سرپرستی‌اش را اعلام کرد، بسیاری از دیرباوران نیز نگران شدند، چه رسد به دانشمندانی که از سال‌ها پیش خطر گرمایش جهانی را گوشزد کرده بودند.
     بر بنیاد مطالعات کینگ، رابطه بین میزان دی اکسید کربن نیوار و گرمای کره زمین در ۷۴۰ هزار سال گذشته به روشنی و شفافیت آشکار شد. دانشمندان گروه کینگ توانستند برای نخستین بار تا ژرفای ۳ کیلومتری یخ‌های جنوبگان نفوذ کرده و عمر لایه‌های مختلف را تعیین کنند. مهم‌تر آن که توانستند غلظت دی اکسید کربن این لایه‌ها را نیز بسنجند. قدیمی‌ترین لایه‌ی یخ مورد آزمایش، ۷۴۰ هزار سال قدمت داشت. نتیجه‌ای که به دست آمد، آن است که در تمام این۷۴۰ هزار سال، غلظت دی اکسید کربن بین ۲۰۰ تا ۲۷۰ قسمت در میلیون، نوسان داشته و هیچ گاه بالاتر نرفته است. حال آن که غلظت آن در سال ۲۰۰۴ میلادی ۳۷۷ قسمت در میلیون بوده است! این در حالی است که در طول این ۷۴۰ هزار سال، چندین بار عصر یخبندان روی داده و دوباره هوا گرم شده، اما در تمام سال‌های عصر یخ، غلظت دی اکسید کربن حدود ۲۰۰ باقی مانده و در گرم‌ترین سال‌ها نیز هیچ گاه از مرز ۲۷۰ تجاوز نکرده است.

     به زبانی ساده‌تر، این مقدار (۳۷۷ قسمت در میلیون) نه تنها در۷۴۰ هزار سال گذشته سابقه نداشته، بلکه به باور بسیاری از دانشمندان، احتمالاً از ۵۵ میلیون سال پیش تاکنون هم بی‌سابقه بوده است!

     اما مگر ۵۵ میلیون سال پیش، زمین چگونه بوده است که حالا باید از شبیه‌سازی انسان‌ساخت آن بترسیم؟!
     ۵۵ میلیون سال پیش، کره زمین یک سیاره گرمسیری بود. قطب شمال و جنوب وجود نداشت و سطح دریا‌ها ۸۰ متر بالاتر از امروز بود. این شرایط برای حیات انسان مناسب نبود. در واقع این شرایط از بین رفت تا انسان توانست به وجود بیاید. ولی اکنون بشر با دست خود دارد مجدداً این شرایط ویرانگر و کابوس‌گونه را بازمی‌آفریند. دریافتی که بدل به یکی از جدی‌ترین کابوس‌های بشر قرن بیست و یک شده است. هرچند هنوز هم، باید بپذیریم که اگر به فضای رسانه‌ای درون و برون کشوری دقیق شویم، میزان عنایت و پرداخت رسانه‌های دیداری، شنیداری، نوشتاری و مجازی به این مهم، حتا همپای موج رسانه‌ای حاصل از شهرآورد دو تیم فوتبال یا بسکتبال نیز نیست!
و این درد بزرگ ماست …

    یادمان باشد:
   بنابه تحلیل اطلاعات مربوط به درجه حرارت متوسط کره زمین که از ۱۲۸ سال پیش تا امروز انجام شده و بیش از ۸۰۰ ایستگاه معتبر هواشناسی را در نقاط مختلف کره زمین پوشش می‌دهد ( از سرد‌ترین نقاط کوهستانی و یخچال‌های قطبی تا گرم‌ترین نواحی استوایی)؛ از ۱۹۷۰میلادی تاکنون درجه حرارت متوسط کره زمین ۰/۸ (هشت دهم درجه‌ی سانتی‌گراد) اضافه شده است. تأمل‌برانگیز‌تر آن که در تمامی طول این دوره، افزایش درجه حرارت در هر دهه از دهه قبل بیشتر بوده است. به نحوی که ۲۲ سال از گرم‌ترین سال‌های ثبت شده از ۱۹۸۰ بدین سو بوده و ۶ سال از گرم‌‌ترین سال‌هایی که تاکنون ثبت شده در ۸ سال گذشته رخ داده. همچنین، شش سال از این سال‌ها ( ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳ و  ۲۰۰۵و ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸) همان سال‌هایی است که در آنها تولید غلات شدیداً کاهش یافته است. درواقع، در هفت سال از هشت سال گذشته تولید جهانی غذا از تقاضای جهانی کم‌تر بوده و دولت‌ها چاره‌ای نداشتند جز آن که نیاز جهان را با برداشت از ذخایر غله تأمین کنند. به شکلی که اکنون ذخایر جهانی غله به پایین‌ترین سطح خود در چند دهه‌ی اخیر رسیده و در نتیجه‌ی آن،  قیمت غلات افزایشی چشمگیر یافته است. بنابراین، باید بپذیریم که کمبود شدید مواد غذایی و دو برابر شدن قیمت گندم و ذرت در سطح جهان دیگر یک رویداد موقتی نیست، بلکه یک روند شوم و کابوسی مرگبار است؛ کابوسی که آزمندی و حماقت بشریت در عینیت‌بخشیدن به آن، بیشترین سهم را داشته است. حماقتی که اگر مهار نشود، ممکن است عقربه‌های زمان را به ۵۵ میلیون سال پیش بازگرداند!
کافی است به روند افزایش ناامنی‌های جهانی متأثر از شناسه‌های زیست‌محیطی اندکی دقت کنیم:
در سودان ظرف ۳ ماه نخست سال ۲۰۰۸ ، ۵۶ کامیون حامل غله برای پناهندگان دارفور به سرقت رفت؛
در تایلند گرسنگان سارق، شبانه مزارع برنج را درو کردند؛ 
در پاکستان قیمت آرد دو برابر شده و هزاران نیروی مسلح نظامی به حراست از سیلو‌ها گمارده شده‌اند؛
در ترکیه دولت از مردم خواسته از خرید برنج خودداری کنند؛
در مصر صف نانوایی‌های دولتی بسیار طولانی شده و هر روز در صف زد و خورد می‌شود؛
و دست آخر آن که در پایتخت اقتصادی هند، بمبئی، رخدادی خونبار و بی‌سابقه تمامی خبرهای جهان را به زیر می‌کشد …
محیط زیست ناپایدار، فقری پیش‌برنده را به ارمغان می‌آورد و فقر با خود تمامی شناسه‌های بزهکاری و امنیت‌زدایی از جامعه را پیش‌کش خواهد کرد.

   برای آگاهی بیشتر:

   برای مطالعه بیشتر در باره کمبود مواد غذایی و آینده آن به کتاب “خارج از تحمل کره زمین”  Outgrowing the Earth ” نوشته لستر براون و ترجمه دکتر حمید طراوتی رجوع فرمایید.

    درست است که شاید تاکنون هیچ خطری نتوانسته همچون جهان‌گرمایی (Global Warming) حیات را در تمامی جلوه‌های آن، تهدید و تحدید کند؛
    درست است که شاید هیچ فرآیند دیگری وجود نداشته که اینگونه شتابان و گسترده بتواند، تنوع زیستی سراسر کره‌ی خاک را به چالش کشد؛
    و درست است که این فقط جهان‌گرمایی و تغییر اقلیم بوده که توانسته جایگزین همه‌ی کابوس‌های همه‌ی مردمان همه‌ی قاره‌های جهان - فارغ از صف‌بندی‌ها و مرزهای مرسوم اقتصادی و سیاسی – شود؛ کابوسی که برای نخستین بار، درخشندگی و امید را از آینده‌ی حیات در پیشگاه دانایان زمین و آینده‌پژوهان فرزانه ستانده است.
    امّا و امّا … به رغم همه‌ی این تهدیدها و خطرها – که تاکنون و به شهادت دست‌نوشته‌های مجازی موجود در همین تارنما – بارها به آنها اشاره شده است – جهان‌گرمایی می‌تواند فرصتی استثنایی برای شهروندان ساکن در دهکده‌ی جهانی فراهم آورد تا برای نخستین بار و به دور از هر بهانه‌ی نظامی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، قومی، مذهبی، زبانی، نژادی و … در یک سوی خاکریز قرار گرفته و در «کارزاری مقدس بر علیه نابودی حیات» متحد شوند و دست مودت و همکاری به هم دهند.
    این کدام سیاستمدار راستین و وطن دوستی است که اعلام دارد از برنامه‌ها و سیاست‌های مهارکننده‌ی گرمایش زمین ناخشنود بوده و منافع درازمدت ملی‌ کشور متبوعش مورد خدشه قرار گرفته است؟ کمک به بازگشت تعادل دمایی و تقلیل اثرات تغییر اقلیم – چه آن را متأثر از مؤلفه‌های انسانی بدانیم و چه مانند ناصر کرمی عزیز، در انسانی بودن منشأ آن شک داشته و متأثر از فعل و انفعالاتی نیواری و زمین‌شناختی بپنداریم – بی‌گمان می‌تواند بر کیفیت و ماندگاری حیات در افق‌هایی دورتر مؤثر باشد و نسل امروز را در پیشگاه آیندگان، بیش از این شرمسار نکرده و واجد صفت «خیانت در امانت» معرفی نکند.
    بازگشت جستارهای مربوط به جهان‌گرمایی در دیالوگ رهبران کنونی و آینده‌ی ایالات متحده آمریکا، استرالیا، فرانسه و دیگر کشورهای کوچک و بزرگ جهان به همراه تأکید کم‌نظیر و پیش‌برنده‌ی بان کی مون، دبیرکل سازمان ملل متحد، گواه آن است که تا چه اندازه خطر دست‌کم گرفتن عقوبت‌های جهان‌گرمایی می‌تواند مخاطره‌آمیز و غیرقابل جبران باشد.
    دریافتی که در یادداشت‌های آینده بیشتر به آن خواهم پرداخت. اما تا آن زمان، درود خود را نثار سپهر سلیمی، مهدی اشراقی، محسن تیزهوش و دیگر دوستان عزیزی می‌کنم که این ابتکار ارزشمند را کلید زده و با جدیتی مثال‌زدنی پیگیری می‌کنند.
    با موج سوّم وبلاگستان همراه شوید …

حالا دیگر با خواندن خبر تلخ خبرگزاری مسقل محیط زیست ایران، باید بپذیریم که قتل درختان کهنسال وطن، اینک می‌تواند با صفت آشنای «زنجیره‌ای» ابعاد جدی‌تری به خود بگیرد. البته این بار، نه به بهانه‌ی مبارزه با ترویج خرافه‌پرستی، که با هدف مهار گسترش بیماری! فرمان انهدام درختان چنار کهنسال مجتمع اردویی فرهنگی شهید باهنر نیاوران صادر شده است. هرچند به گفته‌ی خبرنگار این خبرگزاری، در تصاویر گرفته شده از درختان قطع شده، آثاری از بیماری در تنه‌ی آنها دیده نمی‌شود.
تصورش را بکنید که وزارت آموزش و پرورش این دیار، که یکی از مهمترین رسالت‌هایش می‌بایست برقراری ارتباطی صمیمانه و ژرف بین کودکان و نوجوانان این سرزمین با مواهب طبیعی ناب وطن باشد، خود متولی قتل برخی از کهنسال‌ترین درختان شمال تهران شده باشد! آیا به دانش‌آموزانی که قرار است در اردوگاه شهید باهنر آموزش ببینند، می‌توان درس حفاظت از طبیعت داد؟!

یک سؤال:
چرا کسی مکافات جرایم علیه طبیعت را جدی نمی‌گیرد؟!

همچنین در باره درخت کهنسال قطع شده در قم گفتنی است این درخت سرو ۵۰۰ ساله معروف به سرو هادی مهدی (پنج امام زاده) بوده که محیط تنه آن ۳ متر و ارتفاعش افزون بر ۱۳ متر بوده است و دقیقاْ در شش کیلومتری شرق قم در جوار مزار هادی گرگابی جمکران قرار داشته است. در این باره به زودی گزارشی مصور از دکتر انوشیروان شیروانی را منتشر خواهم کرد که امروز از منطقه بازگشته اند.

در همین باره گزارش امروز روزنامه حیات نو را بخوانید.

    همچنین در باره درخت کهنسال قطع شده در قم گفتنی است این درخت سرو ۵۰۰ ساله معروف به سرو هادی مهدی (پنج امام زاده) بوده که محیط تنه آن ۳ متر و ارتفاعش افزون بر ۱۳ متر بوده است و دقیقاْ در شش کیلومتری شرق قم در جوار مزار هادی گرگابی جمکران قرار داشته است. در این باره به زودی گزارشی مصور از دکتر انوشیروان شیروانی را منتشر خواهم کرد که امروز از منطقه بازگشته اند.

   در همین باره گزارش امروز روزنامه حیات نو را بخوانید.

عکس‌های بیشتر

    این هم گزارش صریح و صادقانه دکتر شیروانی از این ماجرای تلخ:

مرتکبین این عمل در هر مقامی باید مجازات شوند

    همکار عزیزم، دکتر حسن روحی‌پور، هفته‌ی گذشته با نگارنده از مشاهده‌ی تصویری سخن گفت که به چشم خویش و در کنار سرو ۴ هزارساله ابرکوه یزد دیده بود. ایشان گفتند: چندین دانشمند و جهانگرد مجارستانی برای مشاهده‌ی این درخت کم‌نظیرآمده بودند و پیش از رفتن، به دور درخت حلقه زده و با بوسیدن و نوازش تنه‌ی آن، نسبت به این موجود دیرینه‌ی طبیعت ادای احترام کردند!
    نگاه کنید که غریبه‌ها با این سرمایه‌های ناهمتای ایران چگونه برحورد می‌کنند و ما چگونه؟!

   امیدوارم مسئولین ذیربط در وزارتخانه‌ جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیط زیست برخوردی قاطعانه‌تر را با مسببان چنین تفکر خطرناکی انجام دهند و هیچ ملاحظه‌ای، جز منافع این آب و خاک مقدس و انتقال شایسته‌ی این امانت الهی به نسل آینده را مد نظر قرار نداده و اسیر تهدیدها، پیغام‌ها، پسغام‌ها و مصلحت‌اندیشی‌های طبیعت‌برباد ده و وسوسه‌های حفظ صندلی ریاست به هر قیمتی نشوند.
    گفتنی آنکه قدمت بخشی از بنای این محوطه‌ی تاریخی معروف به «پنج امامزاده» را  به سده ششم یا هفتم هجری قمری تخمین می‌زنند.

    لطفاً با این پتیشن همراه شوید.

    درختان کهنسال وطن، در معرض تهدید قرار دارند، این بار به بهانه‌ی مبارزه با خرافه‌پرستی، تاکنون بین ۴ تا ۵ پایه از این آیه‌های «وقار» طبیعت ایران، قطع و نابود شده است که یکی از آنها در رضوانشهر بیش از ۱۵۰۰ سال عمر داشته است. اما ساده‌اندیشان و عاملان قطع درختان، همچنان بر موضع خود استوار مانده و نه‌تنها حاضر به پذیرش اشتباه خود نیستند، بلکه درختان کهنسال را عامل «ضرار» تشخیص داده و افزون بر آن، علناً دست به تهدید و ارعاب زده و از تمامی اهرم‌های فراقانونی خود برای پیشبرد اندیشه‌ی طبیعت‌ستیزانه‌شان استفاده می‌کنند. در این میان، متأسفانه برخی از مدیران مصلحت‌اندیش و آخرت‌نگر هم وارد گود شده و با زبان بی‌زبانی خواستار پایان ماجرا و جلوگیری از گسترش آن – به بهانه‌ی سؤ استفاده دشمن! - شده‌اند (ای وای از این «دشمن» که تاکنون چقدر فرصت‌ها را در این مملکت سوزانده و خلاقیت‌ها را در نطفه خفه کرده است).
    با این وجود و به رغم تمامی این فشارهای پیدا و نهان، جمعی از صاحبنظران و دلسوزان طبیعت وطن، دادخواست زیر را بر علیه اداره کل اوقاف استان گیلان به جریان انداخته و خواهان رسیدگی به این اقدام غیرقانونی شده‌اند. اینک ضمن انتشار متن کامل این دادخواست، از امیر پریزاد عزیز که زحمت ارسال آن به گیلان و تسلیم دادخواست به دادستان کل استان، آقای جاویدنیا را متقبل شدند، صمیمانه قدردانی می‌کنم.
     باشد که از این به بعد و در مواجهه با چنین حرکت‌های قلدرمأبانه و طبیعت‌ستیزانه‌ای، این مسئولین درجه یک سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور باشند که در کمترین زمان ممکن، شکایت خود را بر علیه دشمنان نادان یا آگاه طبیعت ایران، تقدیم  عدالت‌خانه‌‌ی وطن کنند.

متن دادخواست جمعی از صاحبنظران منابع طبیعی کشور بر علیه اداره اوقاف گیلان

به نام خدا

     دادسرای عمومی و انقلاب استان گیلان
    با توجه به تکالیف قانونی مقام دادستانی به عنوان حافظ منافع عمومی جامعه ، بدین وسیله توجه آن نهاد محترم را به اقدامات غیر قانونی و ناگواری که طی چند روز اخیر در استان گیلان از سوی اداره کل اوقاف و امور خیریه استان در جهت قطع برخی درختان کهنسال موجود صورت گرفته ، معطوف داشته و موارد زیر را اعلام میدارد :

    ۱ – اداره کل اوقاف و امورخیریه استان گیلان اخیراً و بنا به توجیهات ناروایی که به هیچ روی به اقدامات ارتکابی آنان وجاهت نمی‌بخشد، تصمیم به قطع درختان کهنسالی گرفته که بنا به انگیزه‌های مذهبی برخی از مردم جنبه‌ی قداست و احترام یافته‌اند و در این راستا تاکنون به قطع – دست کم - چهار پایه درخت دیرزیست در رضوان شهر و دیگر مناطق استان مبادرت ورزیده است.

    ۲- بنابه مستندات کارشناسی و علمی، از این دست درختان کهنسال که سرمایه‌ی ارزشمند محیط ‌زیست ایران محسوب می‌شوند، فقط چیزی در حدود چهار صد پایه در سراسر کشور هنوز باقی مانده است که حدود پنجاه پایه از آنها در استان گیلان مورد شناسایی قرار گرفته است و بنا بر گزارش‌های موثق، اداره مذکور به بهانه خرافه‌زدایی از فرهنگ مذهبی مردم، عزم خود را بر قطع حدود چهل پایه از این درختان منحصربه‌فرد، جزم کرده است.

    ۳ – حفاظت از محیط زیست در زمره حمایت از حقوق بشر است.
    طبق اصل پنجاهم قانون اساسی «در جمهوری اسلامی ایران، حفاظت از محیط زیست که نسل امروز و نسل‌های بعدی باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می‌گردد. از این رو ، فعالیت‌های اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا کند، ممنوع است.»
    همچنین ماده ۶۸۶ قانون مجازات اسلامی از بین بردن یا قطع عالمانه و عامدانه‌ی درختان موضوع ماده یک قانون گسترش فضای سبز را جرم انگاری کرده و مرتکب را اعم از هرشخص و نهادی، مستوجب کیفر تعزیری دانسته است.
    بنابراین مراتب، نظر به اینکه قطع یا از بین بردن درختان وتخریب محیط زیست طبق قانون اساسی و قانون مجازات اسلامی به هر علت و بهانه‌ای، ولو به قصد مبارزه با ترویج خرافه‌پرستی، ممنوع و جرم بوده، با توجه به اینکه اداره کل اوقاف، اساسا ً در این جهت حق یا تکلیف قانونی یا صلاحیت تشخیص موضوع و اجرای آن را ندارد و اصولاً حتا اگر چنین توجیهی مبنا داشته باشد، روش تأمین مقصود، از جا کندن و نابود کردن درختان جاندار فاقد فکر و مذهب نیست و بایستی با زمینه‌های فرهنگی و عاملان انسانی ایجاد و پرورش خرافات، مبارزه کرد و از آنجا که اداره مذکور تاکنون دست‌کم نه‌تنها به قطع چهار پایه از این درختان ارزشمند و کهنسال اقدام کرده، بلکه درصدد است تا سایر درختان مشابه در سراسر استان را نیز نابود سازد.
    لذا خواهشمند است نسبت به پیگیری موضوع، جلوگیری و توقف عملیات مجرمانه‌ای که به وقوع پیوسته و همچنان در شرف وقوع است، اقدام سریع قانونی به عمل آید و با مرتکبان این جنایت زیست‌محیطی و نابودکنندگان میراث طبیعی و بی‌همتای ایران عزیز، برخورد مقتضی قانونی صورت گیرد.

        با سپاس

    شکات :
    نام و آدرس:
۱ – دکتر محمّد خسروشاهی، عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور
۲ – دکتر محمد متینی‌زاده، عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور
۳ – مهندس محمّد درویش، قائم‌مقام هیأت مدیره انجمن اعضای هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع
۴ – مهندس حمیدرضا عباسی، عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور
۵ – مهندس مصطفی خوشنویس، مجری طرح ملی حفاظت از درختان کهنسال ایران
۶ – دکتر علی‌اصغر درویش‌صفت، استاد دانشگاه تهران – پردیس کشاورزی و منابع طبیعی
۷ – دکتر انوشیروان شیروانی، استادیار دانشگاه تهران - پردیس کشاورزی و منابع طبیعی
۸ – دکتر سید مهدی حشمت‌الواعظین، دانش‌یار دانشگاه تهران - پردیس کشاورزی و منابع طبیعی
۹ – دکتر پدرام عطارد، استادیار دانشگاه تهران - پردیس کشاورزی و منابع طبیعی
۱۰- دکتر احمد رحمانی، رییس هیأت مدیره انجمن اعضای هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع
۱۱- دکتر خسرو ثاقب‌طالبی، رییس بخش تحقیقات جنگل مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور
۱۲- مهندس امیر پریزاد، مدیر پایگاه اطلاع‌رسانی سرزمین جاوید و فعال میراث طبیعی و فرهنگی کشور

    مشتکی عنه : اداره کل اوقاف و امور خیریه استان گیلان به ریاست حجت ٌالاسلام حسینی اشکوری
محل وقوع جرم : چند منطقه از استان گیلان

زرتشت از اهورامزدا می‌پرسد: «ای آفریننده‌ی جهان مینوی! چه کسی زمین را بیشتر خوشحال می‌کند؟ اهورامزدا پاسخ می‌دهد: کسی که بیشترین مقدار کشت کند و بیشترین مقدار درخت بکارد، علوفه سبز تولید کند و زمین را سیراب نماید.»
وندیداد

روایت کرده‌اند که سال‌ها پیش در دهکده‌ایی دوردست، درخت کهنسالی می‌زیست که اهالی ده آن را عزیز می‌داشتند و مقدّس می‌شمردند و آنقدر در این تقدس ابرام و اصرار ورزیدند که به تدریج ارزش و جایگاه دیگر مقدسات در نزد ایشان کم‌رنگ و کم‌رنگ‌تر شد … تا اینکه آوازه‌ی این روستا و مردمان درخت‌پرستش به گوش مردی – به ظاهر - پارسا و خداپرست رسید و او تصمیم گرفت تا خود را به آن روستای کفرزده رسانده و با موعظه و نصیحت و روشنگری، به این خرافه‌پرستی شرم‌آور پایان دهد! اما خیلی زود طاقتش به سرآمد و در شبی سرد و زمستانی که اهل ده در خواب بودند، با تبری در دست به جان درخت بی‌گناه افتاد و آن را شبانه سرنگون کرد و از روستا گریخت … آنگاه کوشید تا از این کار پسندیده و همت بلندش! برای دیگران سخن بگوید و تحسین دوستان و بزرگان شهرهای دیگر را برای خود به دست آورد. ولی هر چه انتظار کشید و هر آن چه بیشتر موضوع را شکافت، کمتر پژواک مورد انتظارش را در بین مردم و دوستانش دید. تا اینکه روزی با دلخوری از پیرمردی فرزانه پرسید: مگر کار من بد بوده که اینگونه با من برخورد می‌شود؟ پیرمرد پاسخ داد: نباید از دست دوستان و بزرگان شهر ناراحت شوی. تورفته‌ بودی تا مردم آن روستای دوردست را هدایت کنی و به آنها بنمایی: آنچه که مورد پرستش قرار می‌دهند، فقط جلوه‌ای کوچک از زیبایی‌های پروردگار بزرگ عالم است … چرا در برابر زیبایی بزرگ‌تر کرنش نکرده و از او حاجت نطلبید؟ اما یادت رفته بود که تنها آنانی می‌توانند نجواکنان خدا را صدا زده و بر روی آب حرکت کنند که پیش از آن، علی (ع) را شناخته باشند! (کنایه از قصه مشهور شمس و مولانا) … و تو بدون آن که حقیقت علی را برای آنها بشناسانی، او را ذبح کردی و درخت کهنسالشان را نابود ساختی. مرد بسیار ناراحت شد و تصمیم گرفت پس از سال‌ها دوباره به آن روستا برگردد … و تازه آنگاه بود که پی به حماقت خود برد! چرا که روستائیان، نه‌تنها هر یک بخشی از چوب درخت را به منزل خود برده بودند؛ بلکه بذر درخت را نیز بین خود تقسیم کرده و در حیاط منزل و پردیس‌های خود کاشته بودند. همچنین، محل شهادت درخت! را حصار کشیده و مراسم آیینی خود را در قتلگاه درخت برپا می‌داشتند و بدین‌ترتیب، خرافه‌پرستی را نهادینه کردند!

هموطن عزیز
و امروز، ناباورانه شاهدیم که بار دیگر این افسانه‌ی قدیمی، در عصر انفجار اطلاعات و شکاف دیجیتال، از نو کلید می‌خورد و نه‌تنها یکی از متولیان فرهنگی کشور می‌کوشد تا تاریخ را در گیلان تکرار کند، بلکه وقتی خبرنگار روزنامه حیات نو از عالی‌ترین مقام مسئول در سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، می‌پرسد که موضع شما در برابر این جنایت و نابخردی چیست؟ ایشان با اکراه پاسخ می‌دهند: «ممکن است در ملک «شخصی» این اتفاق رخ داده باشد که در این شرایط نیز مجوز ارایه مى‌شود … شریفى مى‌گوید که براى قطع «سه درخت» در رضوان‌شهر گیلان به صاحبان یک ملک شخصى مجوز داده شده است. اما وقتى نام و نشان صاحبان این ملک را مى‌پرسیم، مى‌‌گوید:‌ اوقاف گیلان!».
پاسخ دکتر فرود شریفی – چنانچه صحت داشته باشد – درست مانند آن است که پدر یا مادری بگوید: تصمیم به قتل فرزندان نا اهلم گرفته‌ام و قانون هم بگوید: چون در داخل ملک شخصی خود این جنایت را مرتکب شده‌اید، اشکالی ندارد!!

برادر گرامی، جناب آقای دکتر شریفی
ما ز یاران چشم دوستی داشتیم … وقتی اصلی‌ترین متولّی درخت و سرباغبان طبیعت ارزشمند وطن، اینگونه در برابر قطع ارزشمندترین پایه‌های درختی خود – نه فقط در ایران، که در جهان – اظهارنظر کند، دیگر چه انتظاری از حجت‌الاسلام اشکوری می‌توان داشت؟!
یادمان باشد که ارزش یک درخت ۵۰ ساله را تا ۲۰۰ هزاردلار تعیین کرده‌اند؛ شما برای ما بگویید یک درخت هزارساله‌ی دیرزیست چقدر می‌ارزد و چگونه باید از این نسخ خطی و یگانه‌ی طبیعت وطن که نسل امروز امانت‌دار آن هستند، حفاظت و حراست کرد؟!

فراموش نکنیم:
ما فرزندان آن پدران و مادرانی هستیم که افزون بر سه هزار سال پیش، همزمان با به دنیا آوردن هر فرزند، نهال سروی را غرس کرده و به نام فرزند تازه به دنیا آمده‌اش خوانده و همچون او عزیزش می‌داشتند؛
ما فرزندان آن نسل پاک‌نهادی هستیم که در کتاب مقدس‌شان (زرتشت سپنتامن) چنین آمده است: «هر کسی درخت کهنسالی را قطع کند، می‌میرد.»
و ما فرزندان نیاکانی هستیم که در زمان متوکل عباسی، حاضر شدند ۵۰ هزار درهم بپردازند تا درخت سرو ۱۴۵۰ ساله‌ی کاشمر را خلیفه قطع نکند! و وقتی که متوکل این پیشنهاد را نپذیرفت و به طاهربن عبدالله حاکم خراسان نامه نوشت تا آن درخت را قطع کند و تنه‌ی آن را برای پوشش طاق کاخی به بغداد ببرند. آن حاکم محلی ترسو نیز چنین کرد … می‌گویند: هنگام افتادن درخت، زمین لرزید و کاریزها خلل یافت و دور تنه‌ی آن به اندازه ۲۸ تازیانه بود و به هنگام قطع آن، آسمان از پرواز پرندگانی که در آن خانه گرفته بودند، سیاه گشت. شاخه‌های این سرو بزرگ را بر هزار و سیصد شتر بار کردند و به بغداد بردند و هنگامی که به نزدیک بغداد رسیدند، خبر آمد که متوکل عباسی کشته شده است!
و این سرنوشت محتوم کسانی است که فرمان مرگ درختان کهنسال این آب و خاک را صادر کرده‌اند.

بگذریم …
خوشبختانه و با غرور باید اعلام کنم، اگر از عکس‌العمل تأمل‌برانگیز چند مدیر دولتی در تهران و گیلان صرف‌نظر کنیم، اغلب پژواک‌ها – چه در بخش دولتی و چه در سطح سازمان‌های مردم‌نهاد و رسانه‌های جمعی، ستودنی، قاطعانه و امید‌بخش بود. در حقیقت، از روز جمعه‌ی گذشته که نخستین یادداشت اعتراض‌گونه‌ی نگارنده منتشر شده است، موج حمایت گسترده‌ای را شاهد بوده و علاوه بر اینکه در بسیاری از روزنامه‌ها به آن پرداخته شده، اغلب مدیران پایگاه‌های اطلاع‌رسانی مجازی نیز با حیرت و تأسف و خشم آن را بازتاب داده‌اند که بدین‌وسیله از یکایک شخصیت‌های حقیقی یا حقوقی که این اقدام اداره اوقاف استان گیلان را محکوم کرده‌اند، قدردانی می‌کنم. به ویژه از ابولقاسم بهرامی، رییس شورای عالی جنگل، مرتع و آبخیزداری که به شدت این عمل را تقبیح کرده و هیأتی را برای رسیدگی به آن تعیین کرده است، سپاسگزارم. همچنین از سردبیران و خبرنگاران روزنامه‌های همشهری، اعتماد، کارگزاران و حیات نو که پوشش خبری گسترده‌ای برای این موضوع آفریدند، متشکرم. افزون بر آن باید از دبیرکل محترم کانون عالی گسترش فضای سبز و حفظ محیط زیست ایران، رییس و انجمن اعضای هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، مهندس باقرزاده کریمی از سازمان حفاظت محیط زیست، جمعیت زنان مبارزه با آلودگی محیط زیست گیلان، خبرگزاری‌های آفتاب، جبهه ملی ایران و سبز، کمیته بین‌المللی نجات دشت پاسارگاد، پایگاه اطلاع‌رسانی سرزمین جاوید، پایگاه اطلاع‌رسانی محیط زیست ایران (زیستا)، پایگاه خبری پارسینه و سایت اطلاع‌رسانی شهرداری تهران (شهر)، رادیو زمانه، رادیو فرهنگ، شبکه علمی کشاورزی و منابع طبیعی ایران، حزب اراده ملت ایران (حاما)، گویا نیوز، طبیعت ایران، ایران پرس، هفتان، آژانس خبری کوروش و صاحبان بسیاری از وبلاگ‌ها و سایت‌های دیگر که به این موضوع پرداخته و با آن همراهی و همدلی کردند، به سهم خود سپاسگزاری می‌کنم.
همچنین چنانچه دوستان دیگری هم به این موضوع پرداخته‌اند، لطفاً اطلاع دهند تا این سیاهه تکمیل شود.

در همین باره:
- قطع درختان براى مبارزه با خرافه‌پرستی!
- اندوخته‌های ژنتیکی بر لبه تیغ
- درخت هایمان را قطع می کنند! ریشه هایمان را از خاک بیرون می کشند!
- چرا باید از درختان کهنسال پاسداری کنیم؟
- ریشه خرافه در درخت نیست که با بر کندن آن از میان برود!
- ای درخت!
- درختان کهنسال ثروت ژنتیکی کشور هستند و قطع آن‌ها برابر با به باد دادن این ثروت ارزشمند است.
- هیچ درخت کهنسالی نباید قطع شود
- درخت مقدس‌نما در گیلان قطع شد !
- اعتراض به صدور دستور قطع درختان کهنسال
- قطع درختان به بهانه مبارزه با خرافات!
- کشف بزرگ کارشناسان گیلانی برای خرافات‌زدایی!
- قتل‌عام درختان کهنسال به بهانه خرافه‌پرستی‬ به همراه فایل صوتی
- درختان تاوان خرافات ما را می دهند!

- شما خسته نشده‌اید از این همه حماقتی که ما داریم؟!

- اعدام درختان کُهن سال و مقدس نما، به جـُرم ترویج خـرافـات!؟

- قطع درختان کهنسال

- درختان کهنسال را قطع نکنید

- مرگ درختان کهنسال

- چرا باید به درختان کهنسال ایران عشق بورزیم؟

- اسماعیل‌زاده، حقوقدان: قطع درختان کهنسال جرم محسوب می‌شود!

- قطع درختان کهنسال گیلان به بهانه‌ی مبارزه با خرافات

- نامه به رییس جمهور: محکومیت قطع درختان کهنسال به بهانه‌ی مقابله با خرافه‌پرستی

- روایت ماجرا در تابناک

- مگر درختان چه گناهی دارند؟

- درج حمایت گونه خبر در سایت رادیو قرآن: شناسایی و قطع درختان مقدس نما در گیلان!

- بحث آزاد رادیو BBC در باره قطع درختان کهنسال به بهانه مبارزه با خرافه‌پرستی

- اعلامیه درختان کهنسال!

- قتل‌ عام درختان کهنسال در گیلان

دیروز، وقتی مصطفی خوشنویس (مجری طرح ملّی شناسایی و حفاظت از درختان کهنسال ایران)، این خبر را به من داد، نتوانستم باور کنم. با انوشیروان شیروانی، در گروه جنگل دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران تماس گرفتم، ایشان نیز با نگرانی این خبر را تأیید کردند و گفتند صبح امروز از شبکه خبر سیما پخش شده است. دکتر شیروانی گفت: به هر جا که می‌توانستم خبر داده‌ام، از مسئولین ذیربط در سازمان حفاظت محیط زیست تا سازمان جنگل‌ها و مراتع و سازمان میراث فرهنگی و گردشگری. تا بلکه بتوان از گسترش این فاجعه‌ی حیرت‌انگیز به دیگر استان‌های کشور جلوگیری کرد. به سایت شبکه‌ی خبر رفتم و در اینترنت جستجو کردم، اما لینک مربوطه را نیافتم. تا اینکه در بخش خبری ۲۰:۳۰ شبکه دوّم سیما مجدداً خبر پخش شد، آن هم به عنوان اقدامی شایان تقدیر و مثبت از سوی مسئولین اداره کل اوقاف و امور خیریه استان گیلان و برای مقابله با ترویج خرافه‌پرستی و سرانجام لینک خبر را هم در پایگاه اطلاعاتی باشگاه خبرنگاران جوان یافتم.
یاد ناصرالدین شاه آکتور سینما، اثر جاودانه‌ی محسن مخملباف افتادم … در سکانسی ماندگار از این اثر هنری، وقتی که شاه درمی‌‌یابد که سینماتوگراف بدون اجازه‌ی او وارد اندرونی شده و اینک چهره‌ی سوگلی حرمسرا بر روی حلقه‌های فیلم به ثبت رسیده است؛ با خشم فراوان دستوری تاریخی صادر می‌کند که اوج بلاهت و حماقت یک پادشاه را در طول تاریخ نشان می‌دهد! او فرمان می‌دهد تا گردن برادران لومیر (مخترع دوربین فیلم‌برداری) را از بدن جدا کنند! درصورتی که اگر تخلفی هم صورت گرفته، این تخلف متوجه دوربین فیلم‌برداری – و طبیعتاً مخترع آن - نیست، بلکه متوجه فردی است که پشت آن دوربین قرار داشته است!
و متأسفانه این قصه‌ی مضحک و شرم‌آور تاکنون بارها در این آب و خاک اتفاق افتاده و تکرار شده است! کافی است به تاریخ معاصر ایران نگاهی بیاندازیم و ببینیم که چگونه وقتی برای نخستین بار، وسایلی چون رادیو، تلویزیون و ویدئو وارد کشور شد و یا نخستین کلاس‌های درس به شیوه‌ی نوین برای کودکان این آب و خاک سامان می‌گرفت و قرار بر آن شده بود تا مکتب‌خانه‌ها جای خود را به دبستان و دبیرستان‌های مدرن و امروزی بدهند، برخی از متحجرین با حربه‌ی دفاع از دین و فرهنگ ملّی، چگونه با آنها به مقابله برخواستند، کلاس‌های درس را به آتش کشیدند و کتاب‌سوزان راه انداختند و فرمان تحریم و قدغن بودن استفاده از رادیو و تلویزیون و ویدئو و را صادر کردند! همان نگاهی که متأسفانه هنوز هم رگه‌هایی پرنفوذ از آن را می‌توان در برخورد بدبینانه ی رسمی به اینترنت و ماهواره مشاهده کرد!

در صورتی که رادیو، تلویزیون، ویدئو، ماهواره و نظایر آن، ابزارهایی هستند که چنانچه خردمندانه و سزاوارانه مورد استفاده قرار گیرند، نه‌تنها خطری برای پایداری هیچ مردم و ملتی ندارند، که در شمار ارزان‌ترین و کارآمدترین روش‌های ارتقاء دانستگی عمومی جامعه نیز به شمار می‌آیند.
امّا در این مورد خاص، یعنی قطع دیرینه‌ترین و ارزشمندترین درختان گیلان، به جرم مقدس برشمردن آنها از سوی مردم، ژرفای افسوس، غم و حیرت نگارنده به مراتب بیشتر و عمیق‌تر است!
ایران‌زمین در قلمرویی از کره‌ی خاک گسترده شده که حدود ۹۰ درصد آن، متعلق به زیست‌اقلیم‌های خشک (Dry Lands) است؛ ما در کشوری زندگی می‌کنیم که مساحت رویشگاه‌های جنگلی آن به زحمت از مرز ۷ درصد خاک آن تجاوز می‌کند. کافی است بدانیم مطابق یکی از آخرین تقسیم بندی‌های فائو که در اجلاس کبک کانادا در سال ۲۰۰۳ ارایه شد، ایران کماکان به همراه ۵۳ کشور دیگر در شمار ممالکی قرار دارد که کمتر از ۱۰ درصد از خاک آنها را جنگل در بر گرفته است که اصطلاحاً به آنها کشورهای با پوشش کم جنگل (LFCCS) یا ” Low Forest Cover Countries ” گفته میشود؛ کشورهایی که با ۶/۱۳۵ میلیون هکتار جنگل (اندکی بیش از یک سوّم مساحت جنگل‌های برزیل)، فقط حدود ۳ درصد از مجموع گستره‌ی جنگل‌های جهان را در اختیار دارند.

می‌بینید؟! ما در کشوری زندگی می‌کنیم که باید قدر پوشش درختی خود را بیش از هر کشور و مردم دیگری بدانیم؛ واقعیتی که ریشه در فرهنگ و سنن دیرینه‌ی این آب و خاک مقدس هم دارد و حتا پدران زرتشتی ما بیشترین توصیه‌ی ممکن را برای پاسداری از درخت و مواهب طبیعی سرزمین گوشزد کرده‌اند. حتا پیامبر اسلام (ص) در کلامی ماندگار، صراحتاً فرموده‌اند که شکستن شاخه‌ی یک درخت، همان قدر گناه دارد که شکستن بال فرشتگان و ملائک پروردگار عالم.
پس چگونه است که این گونه جاهلانه به قتل ارزشمندترین پایه‌های دیرینه‌ی مرغوب‌ترین گونه‌های جنگلی خود در گیلان، اقدام کرده و با افتخار اعلام می‌کنیم: تاکنون «۴۰ اصله درخت قدیمی مقدس‌نما در گیلان شناسایی شده که این درختان قطع و چوب آن در امور خیریه استفاده می‌شود.» آیا به جای قطع تنه‌های این درخت‌های بی‌گناه بهتر نیست و نبود که با ریشه‌های خرافه‌پرستی و دلایل تمایل مردم به این باورهای افیونی بپردازیم؟ آیا مردمی که حاجت خود را از درخت طلب می‌کنند، با قطع فیزیکی این درخت، ممکن نیست به سوی درخت، چشمه، کوه و هر چیز زنده و غیر زنده‌ی دیگری تمایل یابند؟ آیا این رویکرد چیزی جز پاک کردن صورت مسأله است؟!
وای بر ما!

جناب حجت الاسلام و المسلمین میرحسینی اشکوری، مدیر کل اوقاف و امور خیریه استان گیلان، روی سخنم با شماست!
اگر می‌خواهید با خرافه‌پرستی به صورتی جدی مبارزه کنید، چرا به ریشه‌ها نمی‌پردازید و رگه‌های این خرافه‌پرستی و ترویج اوهام مذهبی را در ساخت همین برنامه‌ها و سریال‌های مناسبتی سیمای جمهوری اسلامی ایران ره‌گیری نمی‌کنید؟ وقتی اعضای یک کابینه، میثاق‌نامه‌های خود را در چاه می‌اندازند و آن هم نه در یک چاه! بلکه در چاه‌های مردانه و زنانه!! وقتی پیوسته سخن از هاله و نور به میان می‌آورند و برای «او» بر سر سفره‌ی خویش، بشقاب غذایی مجزا کنار می‌گذارند، دیگر چه انتظاری از مردم کوچه و بازار دارید؟ وقتی با افتخار اعلام می‌کنیم که در فلان سفر رییس‌جمهور و در عصر به کارگیری از موبایل و اینترنت و اینترانت، همچنان و در هر سفر آقای احمدی نژاد، چندین کیلو نامه از سوی مردم به ایشان جمع‌آوری می‌شود و چه هزینه‌ها و وقت گرانبهایی را که به هدر نمی‌دهیم تا این نامه‌ها، نوشته، فرستاده و خوانده شوند؛ چگونه است که فقط زورتان به چند درخت بی‌گناه و ناهمتا رسیده است؟ درختانی که - متاسفانه باید بپذیریم - اگر همین باورهای تقدس‌گونه نبود، بی‌شک تاکنون چیزی از آنها باقی نمانده بود!

ای برادران و خواهران مسئول در رسانه‌ی ملّی!
آیا بهتر نبود، وقتی چنین خبری را دریافت می‌کنید، پیش از اعلام یکسویه‌ی آن، با چند کارشناس در این باره گفتگو کرده و سپس به انتشار آن اقدام می‌‌‌کردید؟ یعنی در آن رسانه‌ی بزرگ و میلیاردی، حتا یک نفر هم وجود ندارد تا یک علامت سؤال در برابر انتشار چنین خبری و عواقب خطرناک آن در برابر خود ایجاد کند؟! آن هم در رسانه‌ای که ناظر پخش آن، حواسش است تا مبادا یکی از مهمانان برنامه با حلقه‌ی طلا در انگشت در برابر دوربین ظاهر شود!! آیا خطر صدور و اتشار چنین فرمان‌های نابخردانه‌ای به مراتب بیشتر از نادیده‌انگاشتن خطای مورد اشاره نیست؟!
ما باید دردمان را به که بگوییم؟!

آیا می‌دانید آنچه که کماکان مورد رشک بوم‌شناسان کشورهای اروپایی است، وجود همین چند ده درخت دیرزیستی است که در ایران حضور دارند و زیست می‌کنند؟! آیا می‌دانید این درختان، تاریخ گویای این آب و خاک و اندوخته‌ی ژنتیکی بی‌نظیر طبیعت وطن هستند؟
به قول دوست عزیزم، دکتر محمد متینی‌زاده‌ی عزیز: کافی است، برای لحظه‌ای چشمان‌مان را بربندیم و به همراه این دیرینگان سبزپوش، به دل تاریخ نقب زنیم؛ کیست که باور نکند این آفرینندگان ناهمتا و ارزشمند، در کنار خود چه اندازه شورها و عشق‌ها، جنگ‌ها و صلح‌ها، آتش‌ها و خرمی‌ها، خرابی‌ها و آبادی‌ها، سرماها وگرماها و سیل‌ها و خشکسالی‌ها دیده‌اند؟ آیا تجسم مردان و زنان کوچک و بزرگی که در این صدها و گاه هزاران سال، در کنار آن‌ها آرام گرفته‌اند و رازهای سر به مهر خویش را به این ایستادگان بردبار گفته‌اند، دشوار است؟ و اصلاً چرا نتوان تصور کرد که آن‌ها، همه‌ی بزرگان و مشاهیر ما را دیده‌اند … و همه‌ی امام‌زاده‌ها را‌، بوعلی‌سیناها، حافظ‌ها، فردوسی‌ها و … را خوب می‌شناسند …
اما از آن سو، با وجود تحمل همه‌ی گرماها و سرماهای طاقت‌فرسا، توفان‌ها و زلزله‌ها … چه ماندنی کرده‌اند. با این همه رنج و ایستادگی! فرزندان زیادی را از ریشه و بذر خود جدا و ارزانی‌مان ساختند و در این تقدیم، چه سخاوت و صبری پیشه کردند.
افسوس که قدرشناس نیستیم؛ افسوس که این‌ همه سخاوت و بردباری آنها را در نیافتیم. در گوشه و کنار و جای جای این مرز و بوم، از بلندای البرز و زاگرس تا سواحل بی‌انتهای لوت حضور دارند، امّا اغلب ما آنها را نمی‌بینیم و حرمت نمی‌نهیم. غافل از اینکه چه بسیارند مردمی در جهان که آرزوی داشتن فقط یکی از آن‌ها را دارند.

پس تو را به هر که می‌پرستید، دست از این قساوت و جنایت بی‌بدیل در حق طبیعت وطن و نسل بی‌گناه فردای این آب و خاک بردارید. بس است دیگر، اگر به بهانه‌ی ساخت سد، احداث جاده، توسعه‌ی شهرها و فضاهای صنعتی تاکنون درختان دیرزیست بسیاری را ایستاده به مسلخ فرستاده‌اید، دیگر بس است و حالا به گناه ناباورانه‌ی مقدس بودن، آن چندپایه‌ی دیگر را نابود نسازید.
باور کنید که اگر در هر کشور دیگری، چنین جنایتی در حق ارزشمند‌ترین درختان یک سرزمین رخ داده بود، تمام مسئولینی که مسبب آن بودند، نه‌تنها باید استعفا می‌دادند، بلکه چاره‌ای جز پرداخت خسارت و تحمل زندان نداشتند. نه اینکه این گونه راحت و با افتخار و در رسمی‌ترین و پرنفوذ‌ترین تریبون‌های یک مملکت گزارش بیلان داده و از عملکرد خود دفاع کنند!

به خدا دلم گرفته … دلم از این همه نابخردی و بی‌تفاوتی گرفته و اگر گاه به گاه از شنیدن چنین اخباری، اشک مجالم را می‌برد، فقط برای این است که فلج نشوم … به قول تامارو: «اشک‌هایی که از چشم فرو نمی‌ریزند، در قلب جمع می‌شوند و با گذشت زمان آن را فلج می‌کنند.»
واپسین کلام آن که این کهنسالان راست‌قامت و سبزپوش تاریخ، چیز زیادی از ما نمی‌خواهند، فقط مواظبتی که شایسته‌ی آن‌ها باشد و احترامی درخور برای فرزندان نجیب‌شان. همین.

عزیزشان بداریم …

در همین باره:

- با هدف مبارزه با خرافات؛درخت مقدس نما در رضوانشهر قطع شد!

-  حجت الاسلام حسینی اشکوری تقدیس درخت، سنگ و کوه را بت پرستی ناآگاهانه خواند و اظهار داشت: در استان گیلان بیش از ۵۰ درخت وجود دارد که عده ای ساده لوح به آنها سبز می بندند، نذر می کنند و در واقع خرافه پرستی می کنند.

- با هر نوع خرافه‌پرستی در گیلان برخورد می‌شود!

     همان طور که می‌دانید، سرانجام پس از کش و قوس‌های فراوان و مجادلات حقوقی که بیش از یکسال به طول انجامید، سند ملی راهبردی مدیریت جامع پارک ملّی دریاچه ارومیه به امضای عالی‌ترین مقامات وزارتین نیرو و جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیط زیست ایران و نیز استانداران سه استان آذربایجان شرقی، غربی و کردستان رسید. با این وجود و به رغم آن که نفس چنین اقدامی می‌تواند بسیار مثبت تلقی شود، به نظر می‌رسد، که توافق‌نامه‌ی مزبور دارای لکنت‌های فراوان و ابهاماتی است که کارایی‌اش را می‌کاهد.

      باید دانست دریاچه ارومیه در شمار مهمترین ارکان پایدارکننده‌ی محیط زیست در شمال غرب کشور محسوب می‌شود؛ چالاب پهن‌پیکری که آثاری فرامنطقه‌ای نیز بر زیستمندان و محیط زیست منطقه برجای گذارده و خواهد گذارد. از این رو، به درستی در رده‌ی بالاترین تمهیدات حفاظتی کشور (پارک ملّی) قرار گرفته است. امّا شوربختانه – همان گونه که اشاره رفت - برنامه‌ی حاضر از صراحت، دقت و شفافیت لازم برای حراست از این بوم‌سازگان ناهمتای ایران برخوردار نیست که در زیر به مهمترین نارسایی‌ها و لکنت‌های آن اشاره می‌شود:

۱- از آنجا که ۹۴ درصد از آب قابل استحصال حوضه آبخیز دریاچه ارومیه به بخش کشاورزی اختصاص می‌یابد، باید هر چه سریع‌تر تمهیداتی مؤثر، ضربتی و پایدار برای افزایش راندمان آبیاری و استفاده از سامانه‌های آبیاری تحت فشار در این حوضه در اولویت برنامه‌های زیربنایی دولت خدمتگذار قرار بگیرد. نزدیک کردن راندمان آبیاری استان به مرز ۶۵ الی ۷۰ درصد، کمینه‌ی کاری است که می‌بایست در کوتاه‌ترین زمان ممکن عملی و اجرایی شود؛ راهبردی که متأسفانه در این برنامه از شفافیت و صراحت لازم برخوردار نیست.

۲- به موازات افزایش راندمان آبیاری، باید از زدن سد جدید بر روی رودخانه باران‌دوز – تنها رودخانه عمده از بین ۱۴ رودخانه‌ای که آبشان به دریاچه ارومیه می‌ریزد – جلوگیری شده و مطالعات احداث آن متوقف گردد. همچنین پیش‌بینی شود که تا سال ۱۴۰۰، دست کم یکی دیگر از سدهای موجود تخریب و رودخانه آزاد گردد.

۳- در شرایط فوق‌العاده بحرانی کنونی که حتا جزایر دریاچه، ماهیت جزیره‌ای بودن خود را از دست داده و سطح آب آن به یک سوّم کاهش یافته یافته است، می‌بایست دست‌کم ۴۰ درصد از ظرفیت کنونی سدهای موجود به عنوان حق‌آبه دریاچه اختصاص یابد. باید در نظر داشت که چنانچه دریاچه نابود شود، تمامی اراضی کشاورزی منطقه و سکونتگاه‌های اطراف آن تا شعاع کشورهای مجاور از این پیامد نامیمون آسیب جدی دیده و می‌تواند تجربه تلخ دریاچه آرال را که منجر به شورشدن ۴۰۰ هزار هکتار از پنبه‌زارهای اتحاد جماهیر شوروی سابق شد را زنده کند. بنابراین، برای پاسداری پایدار از معیشت مردم، لازم است تا سطح آب دریاچه به وضعیت طبیعی آن بازگردد.

۴- استفاده از مشارکت مردم محلی و تقویت سازمان‌های مردم‌نهاد باید در این موافقتنامه بسیارپررنگ‌تر دیده شود و اعتباری خاص و ردیف بودجه‌ای مستقل  به آن تعلق گیرد.

۵- لازم است تا راهکار دقیق تحقق اهداف یادشده در ذیل هریک از جداول موجود در برنامه آورده شوند.

۶- یک سیاست درازمدت مدیریت منطقه، باید کوشش برای کاستن از وابستگی معیشتی به سرزمین باشد. باید با تقویت دیگر مزیت‌های نسبی منطقه، به ویژه در حوزه تجارت فرامرزی، مناطق آزاد تجاری، بوم‌گردی و تقویت صنایع سازگار با محیط زیست، مدیریت شایسته‌تری در بخش توزیع و مصرف آب اعمال شود.

    هفته‌ی گذشته به منظور ارزیابی روند پیشرفت طرح ملّی خویش با عنوان: «تهیه‌ی نقشه‌ی حساسیت اراضی به بیابان‌زایی با استفاده از روش اصلاح شده فائو و یونپ در حوضه آبخیز دریاچه نمک» مهمان همکاران عزیزم در ایستگاه تحقیقات مناطق خشک شهرستان کاشان بودم. در جریان این مأموریت، فرصتی دست داد تا از تپه‌های ۹ هزارساله و باستانی سیلک  (Sialk)‬ کاشان بازدید کرده و به مشاهده‌ی یافته‌های ارزشمند باستان‌شناسی در منطقه بپردازیم.

     یک نکته‌ی جالب که از طرف مسئول و راهنمای کهنسال این منطقه برای ما عنوان شد، ساخته شدن بنای عظیم زیگورات کاشان با استفاده از ۲/۵ میلیون قطعه خشت ۴۰ کیلویی بوده است؛ خشت‌هایی که در آن از کاه و کلش فراوانی برای افزایش مقاومت و ایستایی آن استفاده شده است. به دیگر سخن، ساخت چنین بنای عظیمی با این حجم کم‌نظیر از کاه، گواه آبادانی و رونق بسیار زیاد کشت و کار و زراعت در ۹ هزار سال پیش دارد؛ رونق و آبادی و سرسبزی‌ای که دیگر از آن خبری نیست!

     و در عوض این، ناهمواری‌های مواج ریگ‌بلند است که سکونتگاه‌های انسانی را به مبارزه می‌طلبد. افزون بر آن، سطح ایستابی سفره‌های آب زیرزمینی منطقه نیز به شدت کاهش یافته است. این در حالی است که بر بنیاد یافته‌های دیرین‌شناسان به سرپرستی دکتر کریشمن فرانسوی، دست‌کم دو رودخانه‌ی پرآب و دایمی از نزدیکی سیلک عبور می‌کرده است! شناسه‌هایی که نشان می‌دهند روند اُفت کارایی سرزمین مادری در طول ۱۰ هزار سال گذشته چگونه بوده است.

خوانندگان گرامی مهاربیابان‌زایی، پیش‌تر از تجربه‌ی مشابه افلاطون در همین تارنما آگاه شده‌اند؛ تجربه‌ای که با افزایش غنای مطالعات دیرین‌شناسی و هم‌افزایی دانش‌های بین‌رشته‌ای می‌توان بر کیفیت و بهره‌مندی آن در زیست محیط وطن نیز افزود.

    اما چند حاشیه:
۱- تماشای یکی از کهن‌ترین گردن‌آویزهای شناخته شده در جهان در موزه‌ی سیلک، حقیقتاً دریافت نابی را منتقل می‌کند؛ دریافتی که نشان می‌دهد: زنان ایرانی – دست‌کم در ۵ هزار سال پیش هم – برای افزایش جذابیت‌های دیداری خویش از زیورآلات استفاده می‌کرده‌اند!
۲- مسئول منطقه به ما گفت که تا سال ۱۳۷۸، این تپه‌ها فاقد هر نوع مراقبت و مدیریتی بوده‌اند؛ در حالی که بیش از ۷۰ سال از نخستین‌کاوش‌های باستان‌شناسی در این منطقه می‌گذرد (دربیست و چهارم شهریور سال ۱۳۱۰ تپه‌های سیلک کاشان در سیاهه‌ی آثار ملّی ایران با شماره ۳۸ به ثبت رسیده است). در حقیقت، تا همین چند سال پیش، تپه‌های سیلک جولانگاه موتورسواران و معتادان مواد مخدر بوده، به شکلی که در هنگام ساماندهی مجموعه‌ی حاضر و پاکسازی آن، بیش از ۲۵۰۰ سرنگ آلوده در منطقه کشف و منهدم شده است!
۳- متأسفانه هنوز هم میزان مدیریت و کیفیت سرمایه‌گذاری برای حراست از این مجموعه‌ی بی‌نظیر، کافی نیست و به نظر می‌رسد برای جلوگیری از آسیب بیشتر این سازه‌ی عظیم خشت و گل از گزند فرآیندهای طبیعی، باید هر چه زودتر آن را مسقف کرد.

۴- کشف یک شمایل از دو گاو که کره زمین را نگه داشته‌اند، یکی دیگر از نکات عجیب و حیرت‌انگیز کیفیت و غنای تمدن ایران باستان را در سرزمین مادری نشان می‌دهد.

    امروز ۲۴ مهر ماه ۱۳۸۷ برابر با ۱۵ اکتبر ۲۰۰۸ میلادی است؛ روزی که به پیشنهاد دوستانی در آن سوی آب‌ها، قرار بوده تا پس از موفقیت فراخوان نخست در سال گذشته، این بار از فقر، تهدیدها و تحدیدهایش در زیست‌محیطی که در آن به سر می‌بریم، بنویسیم و به مخاطبان خویش هشدار دهیم که چگونه تشدید فقر می‌تواند زیرساخت‌های یک مدنیت امن و آرام را بلرزاند و ناپایدار سازد؛ لرزشی که بی‌شک در صورت وقوع آن، مواهب طبیعی و محیط زیست سرزمین مادری در شمار نخستین قربانیان آن خواهد بود. دعوتی که تا این لحظه صاحبان  ۹۸۷۷ وبلاگ در سراسر جهان از آن استقبال کرده‌اند که ۵۲ وبلاگ آن فارسی زبان بوده که از این تعداد نویسندگان فقط دو وبلاگ! زن هستند. این در حالی است که ایرانیان یک درصد جمعیت جهان را شامل می‌شوند و بنابراین با توجه به اینکه وبلاگ فارسی در دنیای اینترنت صاحب چهارمین رتبه است، مشارکت این تعداد نازل از هموطنان وبلاگنویس، به راستی پرسش‌برانگیز و ناامیدکننده است. به خصوص که اصولاً اندیشه نخستین این ابتکارمتعلق به یک هموطن ایرانی مقیم آمریکاست.
    از همین رو، ضمن دعوت مجدد از دوستان وبلاگ‌نویس برای پیوستن به این موج سبز جهانی، توجه هموطنان عزیزم را به یادداشت زیر با عنوان: «فقر و بیابان‌زایی؛ اهرم‌های یک قیچی!» جلب می‌کنم:

فقر و بیابان‌زایی؛ اهرم‌های یک قیچی!

    امنیت غذایی چگونه بدست می‌آید؟ چه زمان می‌توان امیدوار بود که جریان‌های کاهنده‌ی کارایی سرزمین، مجالی برای فروسایی بیشتر در زیست‌محیطِ ایران نیابند؟ کدامیک از ابعاد فقر خطرناک‌تر است و مقابله با آن در اولویت نخست قرار دارد؟ اصولاً آیا دلیل اصلی تخریب محیط‌زیست، فقر است؟ آیا می‌توان صفت پایداری را به توسعه‌ای منسوب کرد که صرفاً اندوخته‌های طبیعی را تخریب نمی‌کند؟ منظور از جنبه‌های فراموش‌شده‌ی شاخص‌های فرهنگی چیست و چه ملاحظاتی را باید در قلمرو پژوهشی این حوزه لحاظ کرد؟ گرانیگاه برنامه‌های توسعه چیست یا چه باید باشد و چرا؟ آیا درآمد سرانه‌ی بیشتر ، همواره احساس رضایت‌مندی بیشتری را در پی خواهد داشت؟ و سرانجام آنکه پرداختن به جنبه‌های طبیعی بیابان‌زایی و کاوش دلایل فیزیکی آن ضرورت بیشتری دارد یا تقویت نگاهی غیر سازه‌ای و پرداختن به علل غیر طبیعی آن در حوزه‌ی عملکردهای انسانی؟
    نوشتار پیش رو با طرح دریافت‌های فوق، می‌کوشد تا خواننده‌ی عزیز مهار بیابان‌زایی را در این مناسبت جهانی به هم‌افزایی رسانده و وی را با منظری دیگر برای نگریستن به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی ایران و جهان ترغیب کند.

کلید‌واژه‌ها: بیابان‌زایی، فقر، توسعه‌ی پایدار، شاخص‌های فرهنگی و مدیریت سازه‌ای.

     اهمیت موضوع:   

     در زمانه‌ی حاضر، شاید کمتر جریان فکری یا صاحب‌نظری را بتوان یافت که بر لزوم حراست از اندوخته‌ها و منابع‌طبیعی، به عنوان یگانه بسترِ زیست و گرانیگاهِ موجودات زنده، تأکید نورزد و بر ممتاز‌بودنِ جایگاهِ آن تردیدی وارد آورد. چه، اگر برآیندِ هم‌اندیشی و تلاش مجموعه‌ی آحادِ جامعه، بویژه پژوهشگران، کار‌آفرینان، تصمیم‌سازان و تصمیم‌گیرانِ شاغل در این حوزه، بتواند موجودیتی پایدار و پویا را برای طبیعت رقم زند، آنگاه بی‌گمان، امنیت غذایی برقرار خواهد ماند، تنوع زیستی با شتابی مثبت به روند تکاملی خود ادامه خواهد داد، جریانهای کاهنده‌ی کارایی سرزمین، مجالی برای فروسایی نخواهند یافت و بدین‌ترتیب، می‌توان امیدوار بود، یکی از غم‌انگیز‌ترین و تأسف‌بارترین اشکال ملموس فقر، که در هیبت فقر غذایی ظاهر می‌شود، برای همیشه ریشه‌کن شود. هرچند، نباید پنداشت که تنها با مهارِ فقر غذایی، بدون پرداختن به دیگر جنبه‌های فقر، می توان دورنمایی پایدار و بایسته برای زیستن در بوم‌سپهر ترسیم کرد.
     چنین است که دیگر ابعادِ فقر از جنبه‌ی شاخص‌های انسانی (حوزه‌ی فرهنگ، سیاست، اجتماع و … ) پدیدار ‌شده و منظرِ نوینی برای نگریستن به مفهوم زیستن و کیفیت حیات گشوده می‌شود. بر پایه‌ی چنین دانستگی است که برای نخستین بار از دانش‌واژه‌ی نوینی به نام «زیست‌‌سالاری» یا بیودموکراسی، سخن به میان آمده و بر این آموزه پای می‌فشارد که: «ارزش و اهمیت تمامی اشکال تنوع حیات مورد احترام بوده و حفاظت از اندوخته‌های ژنی و منابع‌طبیعی، می‌بایست همواره در اولویت نخستِ طرح‌های توسعه قرار داشته باشد.» بنابراین، دیگر نمی‌توان و نباید به کارکرد و مفهوم سنتی توسعه‌ی پایدار: «توسعه‌ای که منابع تجدید‌ناپذیر را تخریب نمی‌کند و در درازمدّت قابلیت تداوم دارد.» بسنده کرد؛ چرا که توسعه‌ی پایدار از معنایی گسترده‌تر و جهان‌شمول‌تر برخوردار بوده و هر فرایندی را که: «به دگرگونی اندیشه‌ی آدمیان می‌انجامد و آنها را آماده‌ی ارتقاء در پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی می‌کند»، در بر می‌گیرد؛ دریافتی که خود ریشه در باوری دیرینه و اصیل دارد، باوری که معتقد است: «توسعه‌ی واقعی آن چیزی است که در اندیشه‌ی آدمیان رخ دهد، نه آنچه که در انبارهای گمرک، تالارهای مد و یا زرق و برق تبلیغات شهری قابل مشاهده است  ».

     شاخص‌های فرهنگی و جنبه‌های پژوهشی آن در حوزه فقر، بیابان‌زایی و توسعه‌ی پایدار:
    باید اعتراف کرد که هنوز در بسیاری از قلمروهای سیاسی جهان، به خصوص در آن دسته از ممالکی که موسوم به کشورهای جنوب هستند، کاربرد شاخص‌های فرهنگی در مراحل نخستینِ خود قرار دارد. ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و می‌بایست اطلاعات و داده‌های این حوزه با سنجش جنبه‌های مثبت و منفی و ابعاد فردی و جمعی فرهنگ گردآوری شود. جنبه‌های از قلم‌افتاده‌ی شاخص‌های بُعد فرهنگی، عبارتند از: امنیت، استقلال فردی و جمعی، احساس تعلق به جمع، مشارکت در فعالیتهای فرهنگی، جنبه‌های مثبت و منفی در آزادی‌های سیاسی، مدنی و حقوقی بشر، همچنین جلوه‌های خشونت، نژادپرستی و تبعیض، قاچاق اجناس عتیقه و نظایر آنها.
    برای ارزیابی جایگاه‌های اجتماعیِ گروه‌های متفاوت موجود در کشور (گروه‌های قومی، اقلیت‌ها، دسته‌بندی‌های مربوط به سن و جنسیت) و نیز برای ارزیابی چگونگی مناسبات بین گروه‌ها، باید شاخص‌هایی تعیین شود. تعیین این گونه شاخص‌ها برای جوامع چندفرهنگی نظیر ایران که شکاف طبقاتی و نابرابریهای اقتصادی در آن قابل تأمل است، کاملاً ضروری به نظر رسیده و از اهمیتی دوچندان برخوردار است.
    به هرحال، مشهور است که شاخص‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی اغلب، کمتر از آمار مربوط به حوزه‌های دیگر قابل اتکاء و اعتماد هستند؛ از این رو، چنین سزاوار می‌نماید که بخشی از گرایه‌های پژوهشی در ارتباط با ارتقاءِ دانش فقرزدایی و کشف چالش‌های فراراه، ملاحظات زیر را در نظر بگیرد:
• اساس مفهومی و تحلیلی این شاخص‌ها بررسی شود،
• هرجا که آماری وجود ندارد، گردآوری آن تشویق شود،
• کیفیت داده‌های موجود بهبود یافته و بهنگام شود،
• مقایسه‌ی آنها در سطح جهانی امکان‌پذیر باشد،
• شگردها و شیوه‌هایی پیشنهاد شوند که کاربران قادر باشند بر اساس آنها، اعتبار داده‌ها را مورد داوری قرار دهند.

    فرهنگ، توسعه و فقر
    از آنجا که بنیانی‌ترین هدف توسعه، بهبود وضعیت انسان، یعنی: فراوان‌ترین منبع کشورهای جنوب است؛ چاره‌ای نیست، جز آنکه مردم و فرهنگ‌شان در کانونِ برنامه‌های توسعه جای گیرند. با وجود چنین دریافت واقع‌گرایانه‌ای و به رغمِ وجود پیشینه‌ای نسبتاً دیرینه که در کاربرد شاخص‌های انسانی در حوزه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی برای ترسیم استعداد فقرزدایی از سرزمین وجود دارد، راست این است که تاکنون هیچ چیز نتوانسته جای سلطه‌ی قدرتمند تولید ناخالص ملی را در ارزیابی این مهم بگیرد . بنابراین، کمترین انتظار از پررنگ‌تر کردنِ شاخص توسعه‌ی انسانی، دگرگون‌کردنِ اذهان عمومی نسبت به استیلای انحصاری تولید ناخالص ملی است. مگر نه این است که فقر را می‌توان با سطوح درآمدِ پایین، امّا گسترده از میان برداشت، در حالی که وجود درآمدهای بالا و اقلیت ثروتمند، نمی‌تواند ضامن جلوگیری از فقر و نکبت گسترده باشد.

    هموطن فرزانه‌ی من
    بیاییم اعتراف کنیم! بیاییم اعتراف کنیم که ما انسان‌های متمدّنِ زاده در هزاره‌ی سوّم میلادی به خوبی یاد گرفته‌ایم: چگونه می‌توان از چرم کفش ساخت و از نیروی آب یا باد یا خورشید کارمایه(انرژی) گرفت و چگونه می‌توان اعماق فضا را شکافت و از کارمایه‌های خطرناک و مهیبِ فلزاتی سنگین در اعماق اقیانوس‌ها بهره برد؛ امّا … و امّا هنوز درنیافته‌ایم که چگونه از برآیند این ابزارهای انسان‌ساز فرامدرن و خدمات اجتماعی و ریاضیات و مثلثات پیچیده می‌توان به یک زندگی مشترک درازمدّت، سالم، بارآور، خلاّق و رضایت‌بخش رسید؛ زندگی‌ای که به مفهوم دقیق کلمه همراه با چشیدن طعم استثنایی عشق به مواهب سرزمین مادری و احساس شیرین خوشبختی باشد.به بیانی آشکار‌تر، جامعه‌ی جهانی در مقیاس عامِ آن، هنوز به درستی نمی‌داند که چه سیاست‌هایی مشوّق توسعه‌ی انسانی و فرهنگی، به عنوان نخستین شرط تضمینِ پایداری زیست و فقرزدایی است؟ به عنوان مثال، می‌توان مشاهده کرد که پاره‌ای از کشورهایی که سهمیه‌های مالیاتی بالایی را به رفاه اجتماعی اختصاص داده‌اند، حتّی برابرِ کشورهایی که به مراتب هزینه‌ی کمتری را در این خصوص، متحمل شده‌اند، به دستاورهای چشمگیری در بهبود وضعیت انسانی خویش نایل نیامده‌اند. همچنین، رابطه‌ی بین شاخص‌های «نهاده‌هایی» مانند: تعداد تختهای بیمارستانی، پزشکان، پرستاران، آموزگاران، سربازان و هنرمندان به نسبت هر هزارنفر، یا درصد ثبت‌نام در مدارس از یک سو و شاخص‌های «نتایج» مانند: طول عمر، کاهش مرگ و میر، بهبود وضع سوادآموزی، تنظیم بهتر خانواده، کاهش ضایعات طبیعی و نظایر آنها، از سوی دیگر، به مراتب بسیار بیش از معیارهای صرفاً اقتصادی، مانند رابطه‌ی بین نهاده‌های سرمایه و کار و نتایج بازده‌ی کالا، درهم تنیده‌اند.
   
    توسعه‌ی پایدار
    هرچند که دشواری‌های زیست‌محیطی امروز، به طور تؤامان، هم زاییده‌ی فقر و هم برگرفته از ثروت است؛ لیکن، جنس آنها و نوع نگاه به آن برای مردم ساکن در شمال و جنوب متفاوت است. کشورهای ثروتمندِ شمالی که تقاضای نامحدودی برای تولید هر چه بیشتر دارند، با آلوده‌ساختنِ محیط‌زیست و بهره‌برداری شدید از منابع، پایداری توسعه را سخت کاهش می‌دهند ؛ کشورهای جنوب نیز، به دلیل تقاضای روزافزون مردم به مواد غذایی و سوخت، با جلوه‌های دیگری از فروسایی کارایی سرزمین، مانند: پاک‌تراشی جنگل‌ها، بیابان‌زایی، خاک‌شویی و فرسایش، زوال پوشش گیاهی  و سله‌بستنِ خاک، شوری‌زایی و تاراج اندوخته‌های آبی زیرزمینی دست به گریبان هستند. نکته‌ی درخورِ تعمق