تالاب‌ها، ارزشمند‌ترين پهنه‌هاي شناخته‌شده در كره‌ي خاك هستند. بيشترين اشكال و تراكم حيات را فقط مي‌توان در تالاب‌ها ديد. اگر تالاب‌ها را از دست دهيم، يعني بايد با ۱۴ درصد از توليد زيست‌توده‌ي گياهي و جانوري جهان خداحافظي كنيم؛ آن هم عرصه‌اي كه فقط ۲ صدم درصد از مساحت خشكي‌هاي جهان را به خود اختصاص داده است.
     هموطن عزيز من!
    مرگ تالاب‌ها، يعني بدرود ابدي با ۱۳ درصد از پستانداران، ۳۱ درصد از پرندگان و ۵۲ درصد از ماهيان در حال انقراض جهان.
     آيا مي‌ارزد كه به بهاي سدسازي، تغيير كاربري اراضي به مقاصد كشاورزي يا شهرك‌سازي، جاده‌سازي و ديگر عمليات تكنوژنيك، اين شريان‌هاي حياتي زيست‌كره را با دستان خود نابود سازيم؟
     راشل كارسون، نويسنده كتاب مشهور بهار خاموش، زماني با ناميدي فراوان گفته بود: «بعيد به نظر مي‌رسد كه نسل‌هاي آينده كم‌توجهي ما را به يكپارچگي طبيعت كه پشتوانه‌ي كيفيت زندگي است، مورد بخشش قرار دهند.»
     روح كلام كارسون را مي‌توان آشكارا در اصل پنجاهم قانون اساسي هم ديد، آنجا كه به صراحت حمايت از يكپارچگي محيط زيست را به عنوان شرط تضمين حيات رو به رشد اجتماعي مردم ايران معرفي كرده و دولت را مؤظف به پاسداري از اين موهبت الهي مي‌كند.
     با اين وجود و به رغم آن هشدارها و اين قوانين محكم، آنچه كه پيش روي ماست و صدايي كه هر لحظه با ضرباهنگي محكم‌تر گوشمان را مي‌خراشد، چيزي نيست جز نزديك‌تر شدن ناقوس مرگ تالاب‌هاي ناهمتاي ايران زمين در انزلي، هامون، باهوكلات، ميانكاله، طشك، كم‌جان، بختگان، ارژن، چغاخور، گاوخوني، گندمان، هورالعظيم و …
     و چنين است كه ناچار بايد اعتراف كرد: «نسل فردا نه‌تنها ما را بابت چنين جفايي در حق طبيعت نخواهد بخشيد، بلكه نفريني ابدي را همراه‌مان خواهد ساخت.»

    مؤخره:
    در سوّمين روز از حركت خودجوش حمايت از تالاب‌هاي در حال نابودي كشور، صبح امروز در برنامه‌ي زنده‌ي «روز از نو» - كه در روزهاي دوشنبه با همت دكتر محمدرضا نوروزي به مسايل محيط زيست و گردشگري مي‌پردازد - موضوع را به رسانه‌ي ملّي كشاندم و كوشيدم تا با طرح اهميت وجودي تالاب‌ها، از اقدام سزاوارانه‌ي وبلاگستان در حمايت از اين مواهب منحصربه فرد، تقدير كنم. بازخورد برنامه كه بلافاصله با ارسال پيامك بينندگان همراه بود، نشان مي‌داد كه حساسيت مردم نسبت به محيط زيست‌شان به شكلي ملموس در حال افزايش است. گفتني آنكه، استاد علي نصيريان نيز كه در استوديو پخش ناظر اين برنامه بودند، بعد از پايان گفتگويم، ضمن تشكر از نگارنده بابت طرح شفاف بحران‌هاي مديريتي كشور در حوزه‌ي محيط زيست و سدسازي، صراحتاً گفت: جاي خالي اين برنامه‌ها در رسانه‌ي ملّي بايد بيش از گذشته پر شود. ايشان بخصوص در مورد ماجراي غم‌انگيز سدسازي بي‌رويه كه مانند يك آفت، سرمايه‌هاي كشور را مي‌بلعد، اظهار تأسف كردند. من نيز به نوبه‌ي خود، از وي خواستم تا با توجه به نفوذ و اعتباري كه در صحنه‌ي هنر و سينماي ايران دارند، بكوشند تا مضامين مرتبط با محيط زيست در آثار هنري ديداري ايرانيان بيش از پيش انعكاس يافته و برجسته شود؛ موضوعي كه به ندرت مي‌توان آن را در فيلم‌ها يا سريال‌هاي مطرح و پربيننده‌ي سال‌هاي دور و نزديك ديد.

و اين همان جنايت بزرگ است كه امروز به نام توسعه در جاي جاي اين بوم و بر مقدس در حال تكرار است. ديروز خجير و گلستان و سرخه‌حصار و نايبند و دنا و … امروز سرسبزترين و غني‌ترين مراتع ما در گلدباخان و يا تالا‌ب‌هاي استثنايي‌مان در انزلي و گاوخوني، ميانكاله و فردا … اصلاً كدام فردا؟ مگر براي محيط زيست وطن فردايي هم – با اين روند شتابناك تخريب - متصور است؟!

مؤخره:
از محمّد فياض، رييس بخش تحقيقات مرتع كه اين اطلاعات را در اختيار نگارنده قرار داد، متشكرم. گفتني آنكه نهايت تلاشم را كردم تا با مسئولين منطقه، از جمله رييس مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي استان آذربايجان شرقي تماس بگيرم، امّا دوستان اظهار بي‌اطلاعي كرده و مرا به سازمان حفاظت محيط زيست پاس دادند! حتا كوشيدم تا با احد بصيري، رييس اداره منابع طبيعي شهرستان سراب ارتباط برقرار كنم، امّا متأسفانه هر دو شماره تلفن آن اداره، بيش از ۲ ساعت است كه اشغال مي‌زند!
باز هم تذكر مي‌دهم كه كسي با راه‌سازي و توسعه مخالفتي ندارد، آنچه كه نگران‌كننده است، نداشتن هيچ الگوي علمي و مستند به ارزيابي براي توسعه‌ي افسارگسيخته و بدون برنامه‌ي كنوني است.

   راست اين است كه سالهاست در اين ديار مي‌نويسيم: «توسعه»، امّا مي‌خوانيم: «جنايت»! بس است ديگر.

    تقريباً تمام روز جمعه‌ام را درگير درخواست دلسوزانه و پيام نهفته در همين چند خط بودم و مسئوليت سنگيني كه متوجه كارشناسان و مديران حوزه‌ي محيط زيست و منابع طبيعي كشور در برهه‌ي حساس كنوني است. تا اينكه دريافتم، سپهر سليمي عزيز، صاحب برترين وبلاگ زيست‌محيطي سال و مبتكر طرح موج سبز، از ديار زنده رود، درخواست كرده تا همه‌ي وبلاگ‌نويسان در اعتراض به نابودي گرانبهاترين بخش از طبيعت، يعني تالاب‌هاي ارزشمند وطن، يكدل شده و يادداشتي را به بهانه‌ي شرايط مرگبار حاكم بر اغلب تالاب‌هاي كشور، به ويژه انزلي، گاوخوني و بختگان - در حد فاصل ۱۵ تا ۲۰ تيرماه - اختصاص دهند.
    اين شد كه از تقارن اين دو درخواست، يادداشت زير بر صفحه‌ي مجازي به ثبت رسيد …

     هموطن عزيز اهل آباده طشك!
    يكبار ديگر هم در همين جا و از قول آن فرزانه‌ي لبناني نوشته‌ام : «دريغ بر ملتي كه دَم برنمي‌آورد، مگر هنگامي كه در تشييع جنازه گام برمي‌دارد؛ خود را نمي‌ستايد، مگر در ميان ويرانه‌هايش؛ و عصيان نمي‌كند، مگر هنگامي كه گردنش در ميان تبر و كنده قرار دارد.»
    شوربختانه بايد اعتراف كنم كه ما ملّتي هستيم كه هرگز اين مجال و فراغت را پيدا نكرديم تا به آن درجه از بلوغ و توسعه يافتگي برسيم كه بتوانيم اولويت‌هاي اصلي و مؤلفه‌هاي اساسي مؤيد رفاه پايدار خود و فرزندان‌مان را شناخته، انتخاب كرده و از آنها حمايت كنيم.

    توجه شما را به ويژه به سخنراني دكتر رضا منصوري، معاون سابق وزارت علوم، تحقيقات و فناوري جلب مي‌كنم كه همين سال گذشته در حضور دانشجويان ايراني دانشگاه تورنتو ايراد كرد و در آن به صراحت بر واقعيت‌هاي تلخ زير صحه زد:
۱- با شرايط كنوني، حداقل ۵۰ سال زمان نياز داريم تا از مرز عقب‌ماندگي عبور كنيم (يادمان باشد ميانگين سواد ۷۰ ميليون ايراني، فقط كلاس دوّم ابتدايي است)!
۲- در تمام مدّتي كه در ايران بودم، قاطعانه مي‌گويم: حتا يك مدير ارشد را نديدم كه توانسته باشد دنياي مدرن را (و ضرورت‌هاي آن را) درك كند (يادمان باشد، ايشان خود به دليل مسئوليت‌هاي مهمي كه در اغلب سال‌هاي پس از انقلاب داشته است، با مديران ارشد فراواني در ارتباط بوده است).
۳- دليل اصلي بازشدن مجدد دانشگاه‌ها پس از انقلاب فرهنگي، فشار پدر و مادرها و علافي جوانان مشتاق كسب مدرك بود و نه درك درست و واقعي از يك نياز اجتماعي!
۴- مجموع تعداد مقالات علمي منتشر شده از سوي همه‌ي دانشمندان و پژوهشگران ساكن در همهه‌ي كشورهاي اسلامي با بيش از يك ميليارد و ۲۰۰ ميليون جمعيت، چيزي در حد مقالاتي است كه سالانه فقط از سوي محققين كره جنوبي منتشر مي‌شود!

     دوست طشكي من!
     رضا منصوري البته حرف‌هاي بيشتري هم زده است كه مي‌تواني كل آنها را اينجا بشنوي و ببيني.
امّا حرفم اين است كه اگر من ِ نوعي، امروز بايد در دفاع از بديهياتي فرياد زنم كه سالهاست درستي و اصالت آنها به اثبات رسيده است، ريشه‌اش در همين عقب‌ماندگي تاريخي ماست … اگر مجبورم در دفاع از روشنايي روز و تاريكي شب قلم زده و بگويم: «منابع طبيعي را نبايد سد راه توسعه پنداشت.» يا «سدسازي نبايد به قيمت ناپايداري اكولوژيك سرزمين تمام شود.» يا «حفظ تالاب‌ها، براي تضمين توان زيست‌پالايي سرزمين مقدس مادري لازم است.» يا «مرگ هر گونه‌ي گياهي يا جانوري، يعني سوختن يك كتاب خطي و يگانه.» يا «در هيچ جاي دنيا با افتخار از رقم جاده‌كشي خود به بهاي مرگ جنگل‌هاي طبيعي‌شان ياد نمي‌كنند.» يا … دليلش در ناداني ماست …

    هموطن ديار حافظ!
   امروز من و تو بايد در انديشه‌ي افزايش راندمان بهره‌وري از مزيت‌هاي نسبي سرزمين خود مي‌بوديم؛ امروز بايد مي‌كوشيديم تا راندمان آبياري در بخش كشاورزي را از ۸۰ به ۹۰ درصد برسانيم، نه از ۳۰ به ۴۰ درصد! امروز بايد در انديشه‌ي ساخت سلول‌هاي فتوولتاييكي مي‌بوديم كه مي‌توانست به جاي توليد يك مگاوات انرژي از ۵ هكتار بيابان در ساعت، همين مقدار انرژي را از يك هكتار بيابان استحصال كند و بدين‌ترتيب، من و تو در كشوري زيست مي‌كرديم كه نه‌تنها به مرزهاي واقعي خودكفايي رسيده بود، بلكه با افتخار سهم بزرگي از نياز كارمايه (انرژي) جهان را تأمين مي‌كرد. نه اينكه حتا ساخت و راه‌اندازي يك نيروگاه خورشيدي ۲۵۰ كيلوواتي بشود برايمان آرزو!

    امّا وقتي كه هموطنان ما به طور متوسط در هر ۱۸۹۲ روز مي‌توانند فقط يك كتاب بخوانند؛ وقتي كه بيش از ۱۵ ميليون از هم‌كيشان ما در شرايط فقر مطلق به سر مي‌برند؛ وقتي كه داشتن يك سرپناه براي بسياري از تحصيل‌كرده‌هاي ما نيز حكم رؤيا را پيدا كرده، ديگر كدام مجال براي انديشيدن به مسايل بنيادي مملكت و مردم مي‌ماند؟! اينكه چه كنيم تا حيات اجتماعي روبه رشد شهروندان‌مان (كنايه از اصل ۵۰ قانون اساسي) تضمين شود؟ وقتي كه اصولاً از سيري شكمي بسياري از آنان هم ناتوان مانده‌ايم! چه رسد به سيري معنوي و فكري آنان!!
    در چنين شرايطي بايد هم كه آب‌سالاران طبيعت ستيز، در ماجراي ننگين و شرم‌آور ساخت سد سيوند از عده‌اي كشاورز بي‌گناه و محروم اهل سعادت‌شهر مدد بگيرند و ادعا كنند: ما سد مي‌سازيم تا اين عزيزان صاحب آب و كشاورزي پايدار شوند!

    غافل از اينكه با ساخت چنين سدهاي طبيعت‌برباد ده‌اي، حيات كشاورزان و روستائيان بيشتري را در حاشيه تالاب‌هاي كم‌جان، طشك و بختگان به مخاطره انداخته و بيش از شش هزار هكتار از اراضي كشاورزي منطقه را به مرگ نزديك‌تر مي‌كنيم و افزون بر آن، يك كانون فرسايش بادي جديد در قبرستان بختگان و طشك مي‌آفرينيم، همانگونه كه در هامون آفريده شد و همان گونه كه صدام حسين در هورالعظيم آفريد و امروز هموطنان دردمند و مظلوم خوزستاني من عقوبتش را مي‌كشند.   
     راستي چرا از تاريخ دو‌هزار ساله‌ي خود عبرت نگرفتيم، تاريخي كه به نوشته‌ي هانس بوبك، استاد علوم جغرافيايي دانشگاه بن جمهوري فدرال آلمان -  H. Bobek -  «ايرانيان در طول دو هزار سال گذشته بين ۷۰ تا ۸۰ ميليون هكتار از مرغوب‌ترين رويشگاه‌هاي جنگلي خويش را از دست داده‌ا‌ند»؟!
و ملّتي كه حافظه‌ي تاريخي‌اش لكنت مي‌زند، چاره‌اي ندارد تا آن تاريخ را بارها و بارها با همه‌ي اشتباهاتش تكرار كند …

    كلام آخر آنكه:
   همان‌طور كه پيش‌تر هم گفته‌ام: «هر منبع طبيعی يا دارايي زيست‌محيطی، می‌تواند نوعی «سرمايه‌ي طبيعی» محسوب شود که ارزش آن برای جامعه، طبق تعريف معادل با ارزش استهلاک منافع آتی است که می‌توان از مصرف آن دارايي بدست آورد. به سخنی ديگر، ارزش سرمايه‌های طبيعی را بايد مترادف با بقاء و ادامه‌ي حيات نسل انسان در نظر گرفت.» دريافتی که تا همين اواخر هيچ کوشش قابل توجهی برای کمّی کردن آن صورت نگرفته بود و کسی در انديشه‌ي محاسبه‌ي ارزش جنگل، تالاب، خاک کشاورزی، آب پاک و … از اين منظر نبود. حتا غم‌انگيزتر آنكه امروز هم كه در ماده شصت از قانون برنامه‌ي چهارم اين اجازه به سازمان حفاظت محيط زيست داده شده بود تا به ارزشگذاري اقتصادي مواهب طبيعي محيط زيست كشور بپردازد، عملاً يك فرصت‌سوزي ديگر اتفاق افتاد و اينك كه در پايان راه برنامه‌ي چهارم قرار داريم، هنوز استارت اين مطالعات هم زده نشده است! چرا؟!
     و اينك كه سخن از مرگ تالاب‌ها به بهانه‌ي احداث سد يا كارخانه يا جاده و … مي‌رود، بايد بدانيم كه داريم در باره‌ي مرگ زيست‌بومي سخن مي‌رانيم كه به طور متوسط هر هكتار از آن ۲۲ هزار دلار قيمت دارد (چيزي نزديك به ۲۰۰ برابر قيمت يك هكتار زمين زراعتي).  يعني تالاب ۲۰ هزار هكتاري انزلي – كه به حق يكي از ۱۰ تالاب ارزشمند جهان نام گرفته است – چيزي نزديك به نيم‌ميليارد دلار يا ۵۰۰ ميليارد تومان (بدون درنظرگرفتن ويژگي‌هاي كناربومي آن) ارزش دارد!
   پرسش اصلي اين است، آيا در ساخت جاده‌ي كنارگذر انزلي، مسئولين وزارت راه و ترابري كشور، گوشه‌چشمي – هر چند اندك - به اين ارزش كم‌نظير و سرمايه‌ي طبيعي ملّت ايران داشته‌اند؟! اگر داشته‌اند و باز مبادرت به ساخت اين جاده مي‌كنند، بايد در سلامت دماغي آنها شك كرد! و اگر نمي‌دانند – كه نمي‌دانند – آنگاه بايد گفت: واي بر ما و فرزندان بي‌گناه ما …

   يادمان باشد، ايرانيان در سرزميني زيست مي‌كنند كه به پشتوانه‌ي مستندات منتج از كنوانسيون رامسر، چيزي افزون بر يك درصد از مجموع مساحت تالاب‌هاي بين‌المللي جهان را در خود جاي داده‌ است. پهنه‌اي به وسعت تقريبي نزديك به يك و نيم ميليون هكتار كه حدود ۳۳ ميليارد دلار ارزش دارد. براي حفاظت از اين ۳۳ ميليارد دلار سرمايه‌ي ملّي، چقدر هزينه كرده و مي‌كنيم؟!

   در همين باره و از همين نويسنده:
- «كم‌جان» را چگونه «بي‌جان» كرديم؟!
-  در گراميداشت روز جهاني تالاب‌ها
- كانال صدام ؛ عبرتي براي تالاب‌ستيزان سازه‌محور در ايران!
- شعار امسال روز جهاني تالاب‌ها را چه كسي جدي گرفت؟!
- سياستمداران «طبيعت ستيزي» كه هرگز نمي‌بخشم!
- آباد كردن كوير به شيوه “حسني“!
- چرا طرح‌هاي توسعه در ايران ، ديرتر و پرهزينه‌تر به پايان مي‌رسند؟!
- ماده‌اي از برنامه‌ي چهارم كه به اندازه‌ي كل آن برنامه ارزش دارد!

   مؤخره :

   - از روزنامه‌ي همشهري كه با حركت جهاني “Going Green” همراهي كرد، سپاسگزارم.

   - روايت‌هاي خبري و تصويري از روز انرژي خورشيدي در مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع كشور را در وبلاگ انجمن اعضاي هيأت علمي مؤسسه پيگيري فرماييد.

    - از محسن تيزهوش به دليل حساسيت بالايش به كيفيت محيط زيست وطن سپاسگزارم.

در دوّمين روز از هفته‌ي سبز، موسوم به “Going Green“، شبكه‌ي تلويزيوني CNN اقدام به معرفي دهكده‌اي سبز به نام “Eco village” در كشور جمهوري فدرال آلمان كرد؛ دهكده‌اي كه كوشيده بود تا بيشينه‌ي انرژي ممكن را از كارمايه‌هاي خورشيدي و بادي دريافت كند و افزون بر آن، در معماري بناي خود، تا آنجا كه امكان دارد، هدررفت انرژي را به كمينه برساند.

 رواج بی‌سابقه‌ی انرژی‌‌های تجدید پذیر در آلمان

    شامگاه ديروز – ۱۰ تيرماه ۸۷ – وقتي كه متوجه لوگوي سبزرنگ و متفاوت غول رسانه‌اي جهان – CNN- شدم، توجهم جلب شد و دريافتم كه از ۳۰ ژوئن تا ۶ جولاي با انگيزه‌ي هشدار و افزايش حساسيت شهروندان جهان به مخاطرات ناشي از پديده‌ي جهان‌گرمايي و تغيير اقليم، موج سبز ديگري كليد خورده است. موجي كه با جستجوي كليد واژه‌ي “Going Green” در موتور محبوب گوگل، دريافتم كه از پيشينه‌‌اي نسبتاً طولاني برخوردار بوده و بيش از ۵۵۶۰۰۰۰ مأخذ اينترنتي وجود دارد كه تاكنون با اين دغدغه همراه شده است.

   و دريغ از كوچكترين حركت يا خبري در رسانه‌ها و يا وبلاگ‌هاي فارسي‌زبان! چرا؟!
   چگونه است كه رسانه‌ي ملّي مي‌تواند با پخش زنده‌ي گران‌ترين مسابقات ورزشي، به روز بودن خود را به رُخ كشد، امّا در حوزه‌ي محيط زيست تا اين حد درجا زده و از غافله عقب مانده نشان مي‌دهد؟

   چرا از چنين فرصت‌هايي براي نمايش همدلي و همراهي خود با گرايه‌هاي مشترك همه‌ي مردم در همه‌ي كشورهاي همه‌ي قاره‌هاي جهان بهره نبرده و در يك خاكريز مشترك قرار نمي‌گيريم؟ چرا نشان مي‌دهيم كه به رغم ژست‌هاي طبيعت‌دوستانه، عملاً حفظ حرمت هنجارهاي زيست‌محيطي در سبد اولويت‌هاي راهبردي رسانه‌اي ما  - حتا همپاي پخش فلان مسابقه‌ي ورزشي يا خبر ازدواج بلندترين انسان چيني يا بزرگترين كيك جهان يا … – قرار ندارد؟

    تجربه‌ي تلخ خوزستان و رخداد پرشمار توفان‌هاي سرخ، نهيب‌مان مي‌زند كه عقوبت عدم توجه به آموزه‌هاي محيط زيست تا چه اندازه مي‌تواند از كيفيت زندگي بكاهد و روزگاري دشوار براي هموطنان عزيزمان رغم زند.
   اميد كه حجم برنامه‌هاي محيط زيستي در بخش رسانه‌اي فارسي‌زبان افزايشي درخور يابد.

   در همین ارتباط:

- Come to the Going Green Expo

- Going Green

- The world is changing, in more ways than one

- Going beyond the green-washing

   مؤخره:
   در يادداشت بعدي گزارشي از هم‌انديشي علمي روز گذشته در مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع كشور با موضوع انرژي خورشيدي ارايه خواهم داد. تا آن زمان سري به اين لينك‌ها بزنيد:
    -ايران در ابتداي راه استفاده از انرژي خورشيدي – انعكاس گردهمايي علمي ديروز در روزنامه دنياي اقتصاد امروز
   - آيا استفاده از پتانسيل بالاي انرژي خورشيدي در ايران دست يافتني است؟ روايت دكتر محمّد خسروشاهي از همايش ديروز.

     آنها كه يادداشت «بهترين خبر قرن براي محيط زيست» را پيش از اين خوانده‌اند، مي‌دانند كه موضوع چيست و آنها كه نخوانده‌اند، بايد بدانند: بهترين خبر قرن براي طرفداران محيط زيست، شتابي است كه در تمايل بسياري از دولت‌ها براي استحصال كارمايه‌هاي نو، همچون انرژي خورشيدي، بادي، زمين‌گرمايي و … پديد آمده است! چرا كه نفت از مرزهاي ۱۴۰ دلار براي هر بشكه گذر كرده و بسياري از ناظران بر اين باورند كه جهانيان بسيار زودتر از آني كه پيش‌بيني مي‌شد، مجبورند با واقعيتي به نام ۲۰۰ دلار براي هر بشكه نفت خام كنار بيايند!

 و اين يعني: سبزترين موج تمدّن بشري از آغاز خلقت تاكنون!
كافي است بدانيم جمهوري فدرال آلمان، توانسته در همين سال گذشته ميلادي به رهبري آنجلا مركر، يكي از محبوب‌ترين رهبران اين كشور پس از جنگ جهاني دوّم، نه‌تنها پژوهش‌هاي گسترده‌اي را در حوزه‌ي استحصال انرژي‌هاي خورشيدي و بادي به سامان رسانده، بلكه عملاً از حاصل آن پژوهش‌ها در نظام مديريت اقتصادي خود بهره برده و بيش از شش و نيم درصد از ميزان مصرف سوخت‌هاي فسيلي نسبت به سال پيش از آن بكاهد؛ آن هم در شرايطي كه علاوه بر هند و چين، دولت پرادعايي چون ايالات متحده‌ي آمريكا هم در همان مدّت، حدود چهار و دودهم درصد بر ميزان مصرف سوخت‌هاي فسيلي‌اش افزود. شرايط به گونه‌اي است كه از حكومت تحت رهبري صدراعظم آلمان، با عنوان يكي از سبزترين دولت‌هاي جهان در سال ۲۰۰۷ ياد مي‌شود؛ دولتي كه به همراه سوئد نشان داد: مي‌توان بر ملاحظات زيست‌محيطي گردن نهاد و در عين حال كشور را به سوي مرزهاي بالاتر و پايدارتري از منظر قدرت اقتصادي، امنيت غذايي و كيفيت زندگي سوق داد.

    و كافي است بدانيم، اينك عربستان سعودي به عنوان برخوردارترين كشور در حوزه‌ي ذخاير نفتي بزرگترين صادركننده‌ي نفت در جهان، اعلام كرده: مي‌خواهد در زمينه‌ي مهار و استحصال از انرژي خورشيدي هم در منطقه پيشگام باشد و سرمايه‌گذاري بي‌سابقه‌اي را در اين حوزه آغاز كند. كشوري كه هم‌اكنون نيز صاحب بيشترين دستگاه‌هاي آب‌شيرين‌كن خورشيدي است و حدود ۲۴ درصد از بازار اين فناوري را در اختيار دارد (آمريكا با ۱۶ درصد در جايگاه دوّم قرار دارد).
اينها را گفتم تا وقتي كه از تمايل جدي و حمايت بي‌سابقه‌ي عالي‌ترين مقام وزارت جهاد كشاورزي – مهندس اسكندري -  از رويكرد «مهار انرژي خورشيدي و بادي» در ايران آگاه مي‌شويد، زياد تعجب نكنيد.
      در حقيقت، به دنبال ارايه گزارش نگارنده در آخرين نشست شوراي پژوهشي مؤسسه متبوع (در تاريخ ۲ تيرماه جاري) از امكانات كم‌نظير طبيعي ايران در استحصال انرژي خورشيدي، چهارشنبه گذشته، موضوع به طرز شايسته‌اي توسط دكتر محمّد حسن عصاره (رييس مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع كشور) به وزير جهاد كشاورزي منتقل شده و ايشان ضمن حمايت كامل از اين گزينه، اعلام داشته‌اند: نه‌تنها نهايت تلاش خود را براي مطرح كردن اين بحث در هيأت دولت به كار خواهند برد، بلكه آمادگي دارند تا به عنوان نخستين وزارتخانه از طرح استقرار سامانه‌ي صفحات خورشيدي و سلول‌هاي فتوولتائيك بر بام وزارت جهاد كشاورزي پشتيباني كنند؛ اقدامي كه بي‌گمان در صورت تحقق، مي‌تواند موجي سبز را در بين ساير نهادهاي دولتي و سازمان‌هاي غيردولتي در تهران و ديگر شهرستان‌هاي بزرگ و كوچك ايران به راه اندازد.
     فرصت را مغتنم دانسته، بار ديگر از تمامي مخاطبين اين تارنما دعوت مي‌كنم تا در نشست علمي روز دوشنبه – ۱۰ تيرماه – شركت كرده و از نزديك در جريان مهمترين جستارهاي حاكم بر حوزه‌ي استحصال انرژي خورشيدي در ايران و جهان قرار گيرند.

 در همين ارتباط:
- براي آنها كه به صادرات انرژي خورشيدي از طريق ايران مي‌انديشند!
- كارمايه‌ي خورشيدي، همان لبخند پروردگار به ايرانيان است!

سه‌شنبه‌ي گذشته (۴ تيرماه ۸۷)، هنگامي كه به همراه سيّد جعفر سيّد اخلاقي از دفتر پيمان كنعان در طبقه‌ي چهارم ساختمان انرژي‌هاي نو وزارت نيرو برمي‌گشتم، با اين صحنه روبرو شدم! صحنه‌اي كه شايد نظير آن را در كمتر پايتختي در جهان بتوان ديد. آن هم در اوج بحران خشكسالي و كمبود بي‌سابقه‌ي ذخاير آب شيرين قابل استحصال كشور (رفته بوديم تا دريابيم كه هزينه‌ي استقرار يك دستگاه آب شيرين‌كن خورشيدي در جزيره كيش چقدر تمام مي‌شود و با كمال حيرت دريافتيم كه اين هزينه براي يك ليتر آب شيرين با كيفيت استاندارد كامل، كمتر از ۵۰ ريال خواهد بود، در حالي كه همه مي‌دانيم كه قيمت بطري‌هاي كوچك آب معدني – به ظرفيت ۲۸۰ سي سي – ۲۵۰ تومان است!).
فارغ از موضوع آب‌شيرين‌كن‌هاي خورشيدي، كه بعدها بيشتر از آن خواهيد شنيد و خواند، به موضوع اصلي اين يادداشت برگرديم!

نخست فكر كردم كه شايد حادثه جديد باشد و بازرسان شهرداري تهران يا سازمان آب منطقه‌اي استان تهران و يا بازرسي كل كشور و يا ده‌ها واحد رنگارنگ نظارتي و حراستي ديگر پايتخت جمهوري اسلامي ايران، هنوز مجال ديدن و گزارش كردن اين رخداد مخرب را نيافته‌اند. امّا وقتي اين جوي نسبتاً پرآب و روان را بر روي ضلع شمالي پل تقاطع بزرگراه همت (محور شرق به غرب) به يادگار امام دنبال كردم، با كمال حيرت و وحشت دريافتم، كه موضوع آنقدر قديمي است كه نه‌تنها موجب رشد جلبك‌ها و پوشش‌گياهي نامعمول را در زير پايه‌ي پل فراهم كرده، بلكه خود پل نيز به طرز نگران‌كننده‌اي در حال خورندگي و عقب‌نشيني است و همان گونه كه در اين تصويرها ملاحظه مي‌كنيد، موضوع درصورت عدم رسيدگي فوري، مي‌تواند به تخريب كامل پل بيانجامد. آن هم پلي كه به شهادت بيلبوردهاي عظيم تبليغاتي اطرافش، بيش از ۴۰۰ هزار چشم روزانه از آن گذر مي‌كنند!

به هر حال، مسأله را با يكي از مأمورين شهرداري در همان منطقه مطرح كردم و اينك در تارنماي «مهار بيابان‌زايي» هم منتشر مي‌كنم؛ شايد يكي از آن ۴۰۰ هزار چشم بتواند جلوي اين تخريب و اصراف را گرفته و مسئولين مربوطه در مديريت كلان‌شهر تهران را به چاره‌جويي و پاسخگويي وادارد. هر چه باشد، اين تخريب و عقب‌نشيني نيز، نوعي بيابان‌زايي مي‌تواند به شمار آيد! آن هم در قلب پايتخت و در يكي از مناطق همجوار با ناحيه شهر سالم شهرداري تهران و در جوار ساختمان مركزي سازمان حفاظت محيط زيست كشور در پارك پرديسان.
                                                                                                         

مؤخره:
نكته‌ي غم‌انگيز و نگران‌كننده‌تر ماجرا اين است كه چرا ما مردم تا اين حد نسبت به آنچه كه در پيرامون و محيط زندگي‌مان اتفاق مي‌افتد، بي‌تفاوت شده و از وظايف شهروندي خود غافل مانده‌ايم؟! آيا نبايد بخشي از اين بي‌تفاوتي را به نوع نگاه تحمل‌ناپذير مديريت حاكم و ظرفيت پايين نقدپذيري در جامعه مربوط دانست؟ رخدادي كه آثار زنهاردهنده‌ي آن را در كاهش مشهود جلوه‌هاي مشاركت مردمي در صحنه‌هاي گوناگون سياسي و اجتماعي جامعه مي‌بينيم و خود را – ظاهراً – به نديدن مي‌زنيم و زنگ‌ها را نمي‌شنويم! زنگ‌هايي كه مي‌رود تا به ناقوس بدل شود و خواب خفتگان چسبيده به صندلي‌هاي قدرت را آشفته سازد.

همان طور كه پيش‌تر هم اشاره كردم، در آخرين هفته‌ي بهار، همزمان با آيين‌هاي بزرگداشت روز جهاني مقابله با بيابان‌زايي، به دعوت اداره كل منابع طبيعي استان خوزستان، براي ايراد سخنراني و بازديد از مناطق جنگل‌كاري‌شده در غرب كرخه راهي يكي از ثروتمندترين و در عين حال محروم‌ترين استان‌هاي كشور شدم! استاني به وسعت شش ميليون و چهارصد هزار هكتار، يعني كمتر از ۴ درصد وسعت كشور، امّا با مواهبي استثنايي و تاريخي كهن و افتخارآميز. استاني كه به راستي بايد آن را شكرستان خواند و يقين داشت كه اين پهنه‌ي آفتابي و سوزان، همان سرزمين نجابت‌هاي برهنه و گرمابخش حیات، منشاء صفا، صمیمیت و خونگرمی نه‌تنها جنوبي‌ها كه ايراني‌هاست. سرزميني كه دست‌كم شش هزار سال تاريخ مكتوب را در دل خود جا داده است و بيشتر از هر خطه‌ي ديگري در ايران، از آسمان و زمين و دريا و ژرفاي آبادبوم‌هاي مشهور ۱۵ گانه‌اش (آبادان، انديمشك، اهواز، ايذه، باغ‌ملك، ماهشهر، بهبهان، خرمشهر، دزفول، دشت ‌آزادگان، رامهرمز، شادگان، شوش، شوشتر و مسجد سليمان) مي‌توان حيات درو كرد و شادي و رفاه آفريد.

خوزستاني كه پيش از آنكه خود را نشسته بر دريايي از نفت در زير زمينش ببيند، صاحب يكي از ديرينه‌ترين و معتبرترين دانشكده‌هاي جهان در ۲۷۱ سال پيش از ميلاد مسيح به نام جندي‌شاپور بوده؛ ميعادگاه به نام‌ترين دانشمندان جهان آن روزگار از يونان، مصر، هند و روم. سرزميني كه بيش از ۳۳ ميليارد متر مكعب از اندوخته‌هاي آبي ايران بر پهن دشت اغلب سوزانش روان است (يعني ۲۴ درصد از مجموع آب قابل استحصال كشور، فقط در ۴ درصد ايران جاري است كه از اين مقدار حدود يك سوم آن در پشت سدها تنظيم مي شود) و جلگه‌هايي حاصلخيز را آفريده است؛ جلگه‌هايي كه به قول استرابون، جغرافي‌دان و مورخ عهد باستان، در شمار حاصلخيزترين جلگه‌هاي شناخته شده جهان به شمار مي‌آيند.

و از همين روست كه نگران شدم، وقتي كه خود را در آغازين روزها از واپسين هفته‌ي بهار ۱۳۸۷ در مركز چنين استان زرخيزي ديدم!
اينكه چرا بايد چهره‌ي زشت فقر تا اين حد در يكي از ثروتمندترين استان‌هاي كشور عريان باشد؟ چرا بايد مردمان روستاهاي كاظم حمد، پيت موزان، عبدالخان، مگران و … در غرب كرخه از نعمت گاز و نفت بي‌بهره مانده و براي تأمين نياز گرمايشي‌شان، چاره‌اي جز قطع كهورها و كُنارها و گزها و … ديگر درختان كاشته شده در شن‌زارهاي فعال منطقه نداشته باشند؟ در حالي كه مي‌دانند اگر اين درختان نباشند، ممكن است به همراه عزيزترين كسان‌شان در زير تلي از ماسه مدفون شوند!
راستي چرا آمار سرقت در اهواز اينگونه نگران‌كننده بوده و كمتر اتومبيلي را مي‌بينم كه شب هنگام در خيابان پارك شده باشد؟ و چرا بايد اعتبارات تخصيص يافته به اداره‌ي كل منابع طبيعي استان چنان نازل باشد كه – به گفته‌ي مهندس صابرپور، مديركل مربوطه - براي مهار بيابان‌زايي و كنترل كانون‌هاي فرسايش بادي در خوزستان به يكصدسال زمان نياز است؟!

رفته بودم تا در مراسم روز جهاني مقابله با بيابان‌زايي و در حضور امام جمعه (آيت‌الله جزايري) و استاندار (دكتر حجازي) به مردم و مسئولين خوزستاني يادآوري كنم كه براي مهار درست بيابان‌زايي بايد بر بنياد مزيت‌هاي نسبي سرزمين حركت كرد و از قوانين طبيعت پيروي نمود؛ بايد با كشاورزي سنتي و سامانه‌ي آبياري غرقابي خداحافظي كرد؛ بايد به جاي ساخت سدهاي بيشتر، در تلاش بود تا بهره‌وري از سدهاي ساخته‌ شده‌ي موجود افزايش يابد؛ بايد از تجربه تلخ ديكتاتور عراق در احداث كانال صدام و خشك كردن تالاب ارزشمند هورالعظيم درس گرفت و به همكاري‌هاي فرامنطقه‌اي پيرامون مقابله با بيابان‌زايي و كاهش فرسايش بادي شتاب بخشيد و بايد كوشيد تا شگردهاي كاربست انرژي خورشيدي در خوزستان اقتصادي گردد. امّا دكتر حجازي در آخرين لحظات ترجيح داد در نشستي ديگر در تهران شركت كند و امام جمعه نيز، كسالت را بهانه كرد و نيامد! اين شد كه مراسم اهواز هم بيشتر شبيه گرديد به همان درد دل‌هايي درون‌سازماني كه كم و بيش همه‌ي حاضران از آن آگاه هستند و البته ظاهراً اين آگاهي هم دردي از كسي دوا نمي‌كند! كاش مسئولين محترم استان، خطر بيابان‌زايي را عملاً و عميقاً درك مي‌كردند و نشان مي‌دادند كه مهار واقعي بيابان‌زايي دغدغه‌ي آنها نيز هست. گفته‌هاي مهندس محمودي راد، مديركل دلسوز محيط زيست استان از يادم نمي‌رود، به خصوص آنجا كه خطاب به صابرپور گفت: نبايد از مواجهه‌ي سرد مسئولين استان با اين مراسم ناراحت باشيد، چون هنوز اداره‌ي كل منابع طبيعي استان زميني براي واگذار كردن دارد! واي به حالي كه ديگر زميني براي واگذاركردن هم نداشته باشي! آنگاه ديگر جواب سلامت را هم نخواهند داد!!

در پايان وظيفه خود مي‌دانم تا سلام و درود خود را به همه‌ي زحمتكشان و پيشكسوتان عرصه‌ي منابع طبيعي خوزستان، به ويژه آقايان صابرپور (مدير كل منابع طبيعي استان)، شهريار بذركار (معاون فني اداره كل)، دانايي (رييس بخش منابع طبيعي)، حسن روحي‌پور، عزيز اُرشم (رييس مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي استان)، البرز اسماعيل‌پور، هويزه، علي عبدالشاه‌نژاد، محمّدعلي جعفري و ديگر همكاران شريف و زحمتكش خوزستاني اعلام دارم كه به رغم دشواري‌هاي فراوان توانسته‌ بودند بيش از ۱۱۶ هزار هكتار از كانون‌هاي فرسايش بادي را (مناطقي چون غرب كرخه، شمال رودخانه جراحي، اميديه، بيت راشد، هنديجان، نهر مالح، الباجي و …) در طول چند دهه‌ي گذشته تثبيت كنند. گفتني آنكه در مجموع شش كانون فرساينده به مساحت ۲۷۹۵۰۵ هكتار در خوزستان شناسايي شده است كه كمترين پهنه‌ي آن به مساحت ۱۰۶۲۵ هكتار در محدوده‌ي شهرستان اميديه قرار دارد و بيشترين وسعت با ۹۲۹۴۵ هكتار متعلق به شهرستان اهواز است.
اميد كه روزي خوزستان به معناي واقعي كلمه شكرستان شود.

مؤخره:
نام خوزستان و مردمان خونگرم و برون‌گرايش، همواره برايم تداعي‌كننده‌ي بخشي دلپذير از زندگي‌ام است، چرا كه در روزگاراني نسبتاً دور (سال‌هاي آغازين دهه‌ي پنجاه هجري شمسي) در آبادان زندگي كرده‌ام و هنوز هم با مرور بر آلبوم عكس‌هاي خانوادگي آن روزها، طرحي از سرخوشي و البته حيرت و حسرتي از عبور شتابان قافله‌ي عمر وجودم را فرامي‌گيرد … اصلاً شايد دليل انتخاب نام «اروند» براي فرزندم، اداي ديني ناخودآگاه به آن بخش از زندگي كوتاه، امّا دلپذير كودكي‌ام در كنار اروندرود باشد … نمي‌دانم! ولي اين را مي‌دانم كه خيلي چيزها را نمي‌دانم! و چه خوب كه نمي‌دانم …

فراخوان شركت در سخنراني: امكانات كشور در استحصال از انرژي خورشيدي

تعارف را كنار بگذاريم و قبول كنيم كه شايد بهترين خبر قرن براي محيط زيست، گران شدن بي‌سابقه‌ي بهاي سوخت‌هاي فسيلي، به ويژه نفت و مشتقات مربوط به آن در طول آغازين سال‌هاي هزاره‌ي سوّم ميلادي بوده است؛ رخدادي كه دولت‌ها و شركت‌هاي ثروتمند چند مليتي را به صرافت بها دادن بيشتر به يافتن منابع جديدي از كارمايه (انرژي) سوق داده و براي نخستين بار مي‌رود تا استحصال كارمايه‌هاي خورشيدي در كشورهايي چون ايران هم اقتصادي شود.
در حقيقت سالهاست كه طرفداران محيط زيست در سراسر جهان مي‌كوشند تا نشان دهند كه بهره‌برداري از كارمايه‌ها يا انرژي‌هاي نو نظير نور خورشيد، باد، زمين‌گرمايي، جزر و مد و … مي‌تواند گزينه‌هايي به مراتب سالم‌تر، پايدارتر و پاك‌تر براي تأمين انرژي در كره‌ي خاك باشد. امّا به دليل عرضه فراوان و ارزان سوخت‌هاي فسيلي و مشتقات نفتي، هرگز آن گونه كه سزاوار بوده است دولت‌ها در اين خصوص به سرمايه‌گذاري مطلوب نپرداخته‌اند؛ در حالي كه فقط در يكي دو دهه‌ي پس از پايان جنگ جهاني دوّم، دولت ايالات متحده آمريكا بيش از ۴۰۰ هزار دانشمند تراز اوّل خود را در آزمايشگاه‌هاي جنگ به كار گمارده بود تا بدون محدوديت مالي فقط هر چه سريع‌تر به توليد جنگ‌افزارهاي اتمي و ديگر سلاح‌هاي مرگبار كشتار جمعي بپردازند؛ رويكردي كه رقيب سرخش نيز پيش گرفته بود و در اين ميان، كشورهاي حدواسط از هر دو اردوگاه نيز – ظاهراً – چاره‌اي نداشتند جز آنكه در اين مسابقه‌ي تسليحاتي شركت كنند و با فروش مواد خام و سوخت‌هاي فسيلي‌شان هزينه‌ي ماشين مرگ را تأمين سازند. تا اينكه بشر خود را در محاصره‌ي پديده‌هاي مرگباري چون تغيير اقليم، بيابان‌زايي و جهان‌گرمايي يافت؛ پديده‌هايي كه هيچگاه آن گونه كه بايسته بود براي مهار و مقابله با آن بودجه‌ي پژوهشي لازم اختصاص نيافت.
امّا خوشبختانه امروز هزينه‌ي استحصال از مواد نفتي و ديگر سوخت‌هاي فسيلي چنان بالا رفته كه اغلب دولت‌هاي جهان به صرافت جايگزيني سوخت‌هاي جديد و طبيعي با مشتقات نفتي گران‌قيمت افتاده‌اند. به ويژه وقتي بدانيم كه جان مك‌كين از هم‌اكنون و بر بنياد پندارينه‌ي پوسيده‌ي تحريم بنزين ايران، مي‌خواهد از رأي دهندگان آمريكايي رأي بخرد. چنين رخدادهايي مي‌طلبد تا مديريت حاكم بر سرزمين مادري با هوشمندي بيشتري حركت كرده و به جاي نگاه تك‌بعدي و سرمايه‌گذاري صرف در ساخت پالايشگاه‌هاي بنزين و يا كشف و استحصال از ميدان‌هاي نفتي جديد، هر چه سريع‌تر كشور را به فناوري مهار انرژي‌هاي نو تجهيز سازد. فقط كافي است به ياد داشته‌باشيم كه چيزي در حدود يك‌سوّم از خاك ايران مي‌تواند بيش از ۱۰ هزار ميليارد وات انرژي توليد كند؛ همان مقداري كه جهان براي گذران يك سال خود نياز دارد! و باز يادمان باشد كه بيش از دو سوم از خاك ايران دست‌كم ۳۰۰ روز آفتابي دارد.
چنين است كه نگارنده نيز به عنوان مسئول تدوين برنامه‌ي راهبردي ۲۰ ساله‌ي بيابان، كوشيده است تا جهت‌گيري پژوهشي و اجرايي وزارت متبوع را به سوي مهار كارمايه‌هاي نو در عرصه‌‌هاي پهناور بياباني سوق دهد.
چنين است كه ساعت ۹ صبح روز دوشنبه‌ي آينده، دهم تيرماه ۱۳۸۷ قرار است تا آقاي مهندس پيمان كنعان، مدير دفتر انرژي خورشيدي سانا در تالار اجتماعات مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع كشور به ايراد سخنراني بپردازد. همان طور كه پيش‌تر وعده‌ي برگزاري اين سخنراني علمي را در همين تارنما داده بودم، قرار است به مدد راهبردهاي مصوب در برنامه ۲۰ ساله‌ي بخش بيابان، تحركي جدي را براي بهره‌برداري از كارمايه (انرژي) هاي نو، به ويژه خورشيد و باد در عرصه‌هاي بكر بياباني كشور آغاز كرده و به عوض تلاش براي سبز كردن بيابان‌هاي طبيعي – آن هم به هر قيمتي – بكوشيم تا با شناخت قوانين طبيعي حاكم بر اين زيست‌بوم ارزشمند – راهي براي افزايش توليد ناخالص ملّي كشور به صورتي پايدار يافته و ارايه دهيم.
از اين رو، تقريباً براي اغلب نمايندگان مناطق بياباني و كويري كشور در مجلس شوراي اسلامي و حتا فرمانداران شهرستان‌هاي مربوطه دعوتنامه ارسال شده تا در اين سخنراني شركت كنند. افزون بر آن، معصومه ابتكار، رييس كميسيون محيط زيست شوراي شهر تهران نيز علاقه‌مندي خود را براي شركت در اين همايش به نگارنده اعلام داشت و نسبت به ترويج چنين رويكردي در كشور نظري بسيار مساعد و تشويق‌كننده ارايه داد؛ رويكردي كه مي‌تواند بهترين، پاك‌ترين و بي‌خطرترين انرژي را نه‌تنها در اختيار ايرانيان كه در اختيار همه‌ي جهانيان قرار دهد و در عين حال، به طرز چشمگيري از غلظت آلودگي‌ها و خطرات ناشي از كاربست سوخت‌هاي فسيلي، گياهي و اتمي كاسته و كشور را ثروتمند‌تر سازد.
از اين رو، از تمامي علاقه‌منداني كه مايل به شركت در اين سخنراني هستند، دعوت مي‌شود تا مراتب تمايل خويش را با شماره تلفن‌هاي ۵-۴۴۱۹۵۹۰۱ به آقاي دكتر احمد رحماني، رييس هيأت مديره انجمن هيأت علمي مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع كشور و يا آقاي طوقي، رييس روابط عمومي و امور بين‌الملل مؤسسه متبوع اعلام دارند.
همچنين امكان پرسش و پاسخ در انتهاي اين نشست علمي فراهم خواهد بود.
براي اطلاعات بيشتر، به تارنماي انجمن اعضاي هيأت علمي مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع مراجعه فرماييد.